چرا فقط اربعین امام حسین؟…

آیت‌الله العظمی جوادی آملی

پنجشنبه ۵ دی ۱۳۹۸

چرا فقط برای امام حسین علیه ‏السلام روز اربعین تعیین شده و برای امامان دیگر و حتی پیامبر اکرم صلی ‏اللَّه‏ علیه ‏و آله، مراسم روز اربعین نداریم؟ برای توضیح جواب این سؤال، به این مطالب توجه کنید:
۱) فداکاری‏های امام حسین علیه‏السلام، دین را زنده کرد و نقش او در زنده نگه داشتن دین اسلام، ویژه و حائز اهمیت است. این فداکاری‏ها را باید زنده نگه داشت؛ چون زنده نگه داشتن دین اسلام است. گرامی‏داشت روز عاشورا و اربعین، در حقیقت زنده نگه داشتن دین اسلام و مبارزه با دشمنان دین است.
۲) مصیبت حضرت امام حسین علیه‏السلام، برای هیچ امام و پیامبری پیش نیامده است. مصیبت آن حضرت، از همه مصیبت‏ها بزرگ‏تر و سخت‏تر بود. اگر عامل دیگری هم در کار نبود، همین عامل کافی است که نشان بدهد چرا برای امام حسین (ع) بیش از امامان دیگر و حتی بیش از پیامبر اسلام‏ (ص) عزاداری می‏کنیم و مراسم متعددی برپا می‏کنیم.
۳) در ماه محرم سال ۶۱ق. امام حسین علیه‏السلام، فرزندان، خویشان و یاران آن حضرت را کشتند و اسیران کربلا را به کوفه و شام بردند و همین اسیران داغدیده، روز اربعین شهادت امام حسین (ع) و یارانش، به کربلا رسیدند و همه مصائب روز عاشورا در آن روز تجدید شد و آن روز، روز سختی برای خاندان پیامبر بود.
۴) دشمنان اسلام با به شهادت رساندن امام حسین (ع)، قصد نابود کردن دین اسلام را داشتند. دشمنان امام حسین تلاش کردند تا حادثه کربلا، به کلی فراموش شود و حتی کسانی را که برای زیارت آن حضرت می‏آمدند، شکنجه می‏کردند و می‏کشتند. در زمان متوکل عباسی، همه قبرهای کربلا را شخم زدند؛ مزرعه کردند و مردم را از آمدن برای زیارت قبر امام حسین علیه‏السلام، منع کردند. شیعیان هم برای مقابله با اینها، از هر مناسبتی استفاده می‏کردند که یکی از این مناسبت‏ها، حادثه روز اربعین است.
۵) یکی از نشانه‏های مؤمن، زیارت امام حسین علیه‏السلام در روز اربعین است. از حضرت امام حسن عسکری(ع) روایت شده است که علامت‏های مؤمن پنج چیز است؛ پنجاه و یک رکعت نماز فریضه و نافله در شبانه‏روز، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن در سجده و بسم الله را بلند گفتن‏(۱) و یکی از وظایف شیعیان را اهتمام به زیارت اربعین بر شمرده‏اند.
سرّ تکریم سالار شهیدان را در زیارت أربعین آن حضرت، از زبان امام صادق(ع) می‌توان فهمید که وجود مبارک امام ششم رئیس مذهب ما فرمود: روز اربعین که شد حسین بن علی بن ابیطالب را زیارت بکنید. هنگامی که آفتاب برآمد، این زیارتنامه را می‌خوانید، بعد دو رکعت نماز زیارت می‌خوانید و حاجت‌های خود را از ذات اقدس اله مسألت می‌کنید.
در آن زیارت(زیارت اربعین) عرض می‌کنید:خدایا! حسین بن علی بن أبیطالب وارث همه انبیاء است.«اورثته مواریث الأنبیاء»؛ یعنی هر چه را که آدم داشت، نوح داشت، ابراهیم داشت، موسی داشت، عیسی داشت، انبیاء دیگر(علیهم السلام) داشتند؛ تو به حسین بن علی به عنوان ارث اعطا کردی. و او همچون وارث بود، راه انبیاء را طی کرد.
به خدا عرض می‌کنیم: خدایا! حسین بن علی را وارث انبیاء کردی. هر چه را به انبیاء دادی، به او هم دادی. «و اورثته مواریث الأنبیاء. فأعذرالدّعاء و منح النصح»(۲)؛ او راه عذر دیگران را بسته است. هیچ کسی نمی‌تواند عذر بیاورد که من نمی‌دانستم. چون حضرت نامه نوشت، پیام فرستاد، سخنرانی کرد؛ در مدینه و مکه سخنرانی کرد، فاصله سیصد فرسخی مدینه تا کربلا سخنرانی کرد. هیچ کسی نیست که بگوید من نمی‌دانستم. «فأعذر الدّعاء»؛ یعنی در دعوت کردن، در راهنمایی کردن، راه عذر دیگران را بسته است. «و منح النّصح»؛ نصیحت کرد، پند داد، موعظه کرد. آنجا که برهان لازم بود دلیل اقامه کرد، آنجا که پند لازم بود موعظه داد و مانند آن.
وقتی دید پند و موعظه اثر نمی‌کند، خون می‌خواهد، خون داد. این را وجود مبارک امام ششم فرمود، در اربعین أبی عبدالله(علیه السلام) به خدا عرض کنید: خدایا! حسین بن علی «بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضّلاله»؛ یعنی خون جگرش را داد، خون گلوی خود را داد، خون سر خود را داد، خون آن بچه شیری را داد تا مردم را متدیّن و عالم کند.
لذا وجود مبارک امام ششم فرمود: روز اربعین که شد، بدانید چرا ما در پیشگاه حسین بن علی خاضعیم. به خدا عرض کنید: خدایا! حسین بن علی نصیحت کرد، سخنرانی کرد، موعظه کرد، نامه نوشت، دستور داد، اثر نکرد. دید هیچ چاره ندارد، فقط خون می‌خواهد، خون داد. «و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک»؛ «استنقاذ» را معمولاً برای نجات غریق می‌گویند. می‌گویند: غریق را، کسی که دارد می‌سوزد، در آتش غرق است یا در آب غرق است، این را نجات بدهید. فرمود: حسین بن علی خون جگرش را داد تا مردم را عالم کند، تزکیه کند.
همین دو کاری که انبیاء می‌کردند؛«یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب والحکمه».(۳) همین دو کار در زیارت اربعین آمده. انبیاء آمدند مردم را آگاه کنند و تربیت. بعضی‌ها جاهلند، عالم نیستند. بعضی عالمند، ولی عادل نیستند. انبیاء آمدند ما را عالمِ عادل کنند. «یعلّمهم الکتاب والحکمه»؛ یعنی ما را به مسائل دینی‌مان آشنا کنند، و یزکّیهم، یعنی ما را وارسته کنند.
وجود مبارک حسین بن علی هم خون داد تا مردم را از جهالت برهاند، عالم بکند. تا مردم را عادل بکند. هم راه خود را ببینند و طی کنند، هم راه کسی را نبندند. حالا روشن شد که چرا امام عسکری (ع) فرمود: زیارت اربعین یکی از علائم پنجگانه تشیّع مؤمنین است.
ویژگی عدد چهل درباره امام حسین (ع)
امام حسن عسگری (ع) فرمودند: «علامات المؤمن خمس: صلاه الخمسین و زیاره الأربعین و التختّم فى الیمین و تعفیر الجبین و الجهر ببسم الله الرّحمن الرّحیم» ؛ «نشانه های مؤمن و شیعه، پنج چیز است: اقامه نمازِ پنجاه و یک رکعت، زیارت اربعین حسینی، انگشتر در دست راست کردن، سجده بر خاک و بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم».
مراد از نماز پنجاه و یک رکعت، همان هفده رکعت نماز واجب روزانه به اضافه نمازهای نافله است که جبران کننده نقص و ضعف نمازهای واجب است؛ به ویژه اقامه نماز شب در سحر که بسیار مفید است. نماز پنجاه و یک رکعت به شکل مذکور از مختصات شیعیان و ارمغان معراج رسول خدا (ص) است. شاید سرّ ستودن نماز به وصف معراج مؤمن این باشد که دستورش از معراج آمده است و نیز انسان رابه معراج می برد.
موارد دیگری نیز که در روایت یاد شده، همگی از مختصات شیعیان است؛ زیرا فقط شیعه است که سجده بر خاک دارد و نیز غیرشیعه است که یا بسم الله الرحمن الرحیم را نمی گویند یا آهسته تلفظ می کنند. همچنین شیعه است که انگشتر به دست راست کردن و نیز زیارت اربعین حسینی را مستحب می داند.
مراد از زیارت اربعین، زیارت چهل مؤمن نیست؛ زیرا این مسأله اختصاص به شیعه ندارد و نیز «الف و لام» در کلمه «الاربعین»، نشان می دهد که مقصود امام عسکری (ع) اربعین معروف و معهود نزد مردم است؛ خلاف کلمه «اربعین» در بسیاری از روایات که بدون «الف و لام» آمده است؛ مانند این روایت امام صادق (ع): «من حفظ من أحادیثنا أربعین حدیثاً بعثه الله یوم القیامه عالماً فقیهاً» .
اهمیت زیارت اربعین، تنها به این نیست که از نشانه های ایمان است، بلکه طبق این روایت در ردیف نمازهای واجب و مستحب قرار گرفته است. برپایه این روایت، همان گونه که نماز ستون دین و شریعت است، زیارت اربعین و حادثه کربلا نیز ستون ولایت است.
به دیگر سخن، براساس فرموده رسول خدا (ص): عصاره رسالت نبوی، قرآن و عترت است؛ «إنى تارک فیکم الثقلین… کتاب الله و… عترتى أهل بیتى» . عصاره کتاب الهی که دین خداست، ستونی دارد که نماز است و عصاره عترت نیز ستونش زیارت اربعین است که این دو ستون در روایت امام عسکری (ع) در کنار هم ذکر شده است؛ امّا مهمّ آن است که دریابیم نماز و زیارت اربعین انسان را چگونه متدین می کنند.
درباره نماز، ذات اقدس الهی، معارف فراوانی را ذکر کرده است. مثلا ً فرموده: انسان، فطرتاً موحّد است، ولی طبیعت او به هنگام حوادث تلخ، جزع دارد و در حوادث شیرین از خیر جلوگیری می کند، مگر انسان های نمازگزار که آنان می توانند این خوی سرکش طبیعت را تعدیل کنند و از هلوع، جزوع و منوع بودن به درآیند و مشمول رحمت های خاص الهی باشند؛ إنّ الإنسان خلق هلوعاً،إذا مسّه الشرّ جزوعاً،و إذا مسّه الخیر منوعاً،إلّا المصلّین .
تعلیم و تزکیه؛ هدف اساسی سالار شهیدان
زیارت اربعین نیز انسان را از جزوع، هلوع و منوع بودن باز می دارد و گفته شد که هدف اساسی سالار شهیدان نیز تعلیم و تزکیه مردم بوده است و در این راه، هم از طریق بیان و بنان اقدام کرد و هم از راه بذل خون جگر که جمع میان این راه ها از ویژگی های ممتاز آن حضرت (ع) است.
خلاصه آن که رسالت رسول اکرم (ص) تعلیم کتاب و حکمت از یک سو و تزکیه نفوس مردم از سوی دیگر بود تا هم جاهلان را عالم نماید و هم گمراهان را هدایت کند و در نتیجه، جهل علمی و جهالت عملی را از جامعه جدا سازد. همین دو هدف در متن زیارت اربعین سالار شهیدان (ع) تعبیه شد؛ چنان که منشأ ددمنشی منکران رسالت و دشمنان نبوّت، حبّ دنیا و شیدایی زرق و برق آن بود و عامل مهمّ توحّش منکران ولایت و دشمنان امامت نیز همان غَطْرَسه دنیا و دلباختگی به آن بود، که در بخشی از زیارت اربعین به آن اشارت رفته است: «و تَغطْرَس و تَرَدّی فى هواه”.
ویژگی عدد چهل درباره امام حسین (ع)
اربعین و عدد چهل خصوصیتی دارد که دیگر ارقام آن را ندارد. غالب انبیای الهی در سنّ چهل سالگی به رسالت مبعوث شدند و ملاقات خصوصی حضرت موسی (ع) و ذات اقدس الهی چهل شب بود و در نماز شب سفارش شده است که چهل مؤمن را دعا کنید و همسایگان را تا چهل خانه گرامی بدارید. این ها نشان می دهد که عدد چهل از برجستگی خاص برخوردار است. در روایات اسلامی چنین آمده است: زمینی که روی آن انبیا و اولیای الهی و بندگان مؤمن، خدا را عبادت کرده اند، چهل روز در مرگ آنان می گرید، ولی در شهادت امام حسین (ع) آسمان و زمین، چهل روز خون گریه کردند. البته اشک یا خون را در این گونه از روایات نباید بر اشک یا خون ظاهری حمل کرد؛ چنان که نباید آن را انکار کرد.
توضیح آن که در سیّارات آسمانی بارها انفجارهایی رخ می دهد که با چشم عادی هرگز دیده نمی شود؛ ولی متخصصان با استمداد از علم نجوم و از رصدخانه به تماشای این انفجارها می نشینند. همان گونه که مردم عادی نباید خبر وقوع این انفجار را به صِرف ندیدن آن با چشم ظاهری انکار کنند، خونْ گریه کردن آسمان و زمین را نیز نباید انکار کنند؛ زیرا این موارد نیز جزو علومی نیست که بشر عادی آن را نظاره کند، حتی از رصدخانه نیز دیده نمی شود.
اساساً امر ملکوتی را هرگز نمی توان با ابزار مُلکی ادراک کرد. مثلا ً با دقیق ترین و پیشرفته ترین فنّ رصد سپهر نمی توان مشهودات رؤیای صادق انسان نائم را رصد نمود. اگر یوسف عصر در ساحت رؤیا مشاهده کند که یازده ستاره به همراهی ماه و آفتاب برای وی سجده کردند، هرگز چنین صحنه ای را نمی شود با هیچ رصدخانه ای تصدیق یا تکذیب نمود. غرض آن که معنای اشک ریزی یا خون باری ملکوتی نه مورد تصدیق فنّ تجربی است و نه در قلمرو تکذیب آن قرار می گیرد و هیچ گاه استبعاد به جای استحاله نمی نشیند. کسی که صاحب بَصَر نیست تا ببیند، لا اقل باید صاحب نظر باشد که گوش شنوا به ندای صاحبْ بصران داشته باشد.
برای تحقیق این موارد، علم مخصوص لازم است که اصطلاح و متخصصان ویژه خود را دارد که اهل ولایت و علمای بزرگ دینی اند. آنان این گونه از احادیث را با جان پذیرفتند و فهمیدند که آسمان و زمین خونْ گریه می کنند. از امام زمان (ع) نیز نقل شده است که به امام حسین (ع) عرض می کنند: اگر اشک چشم تمام شود، برایت خون می گریم؛ «و لأبکینّ علیک بدل الدموع دماً».
گفتنی است: گرامیداشت یاد متوفی پس از مرگ او در همه ملل و ادیان رسمیت دارد و بعضی با گذشت یک ماه و بسیاری نیز پس از چهل روز از متوفای خود تجلیل می کنند. در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، پس از شهادت امامان معصوم (ع) در نخستین اربعین آنان مراسم گرامیداشت انجام می شده است؛ ولی شهادت امام حسین (ع) این ویژگی را دارد که روز اربعین حسینی هر ساله تا قیامت ادامه خواهد داشت.
زیارت مأثور در اربعین
در روایات شیعه برای روز اربعین حسینی دستورهایی وجود دارد؛ مانند خواندن زیارت مخصوص آن روز در پیش از ظهر که پس از آن دو رکعت نماز نیز خوانده می شود و دعا در آن وقت مستجاب است.
در زیارت اربعین، هدف قیام امام حسین (ع) همان هدف رسالت نبی اکرم (ص) دانسته شده است. براساس قرآن و نهج البلاغه، هدف رسالت انبیای الهی، دو چیز است: یکی عالم کردن مردم و دیگری عاقل نمودن آن ها با تهذیب نفس ،کسانی که علم ندارند، دستور خدا را نمی دانند و توان تربیت خود یا دیگران را ندارند. برخی نیز عالمند، ولی در اثر نداشتن عقل به دانش خود عمل نمی کنند. از این رو، انبیا (ع) برای تعلیم و نیز تزکیه مردم مبعوث شده اند که به مردم خوبی ها را بشناسانند و راه خوب را به آنان بنمایانند تا مردم خوب بفهمند و به خوبی ها عمل کنند. چنین جامعه ای مهد پرورش اولیای الهی است.
در قرآن کریم از زبان حضرت ابراهیم (ع) نقل شده که به خداوند عرض کرد: پیامبری مبعوث فرما که مردم را عالِم و مهذّب کند؛ ربّنا و ابعث فیهم رسولا ً منهم یتلوا علیهم ایاتک و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و یزکّیهم. خداوند دعای آن حضرت را اجابت کرد و در سوره «جمعه» فرمود:«هو الذی بعث فی الأُمّیین رسولا ً منهم یتلوا علیهم ایاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و إن کانوا من قبل لفی ضلال مبین».
براساس این آیه، مردم حجاز، پیش از بعثت رسول اکرم (ص) گرفتار دو مُعْضِل علمی و عملی بودند: یکی نادانی و دیگری گمراهی. پیامبر(ص) با تعلیم کتاب و حکمت، آنها را از جهل رهانید و عالم کرد و نیز با تزکیه نفس، آنان را از بیراهه به راه آورد و عادل کرد.
امیرمؤمنان (ع) در تشریح بعثت رسول اکرم (ص) فرمودند:«فهدیهم به من الضلاله و أنقذهم بمکانه من الجهاله»؛ یعنی خداوند به دست پیامبرش مردم را عالِم و عادل کرد.
امام حسین (ع) نیز که به حساب ملکوت و اتصال نور وجودی، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و صاحب ولایت؛ «حسین منّى و أنا من حسین» ، باید مردم را عالم و عادل کند؛ یعنی احکام و دستورها و معارف دین را به آنان بیآموزاند و آنان را اهل عمل کند.
همه اهل بیت (علیهم السلام) این وظیفه را به عهده داشتند و با تدریس، ارشاد، سخنرانی و نوشتن نامه به وظیفه خود عمل می کردند؛ ولی سیدالشهدا (ع) افزون بر کارهای یاد شده، به سبب یأس از تأثیر اساسی این ابزار در شرایطی قرار گرفت که خون جگر خود را نیز برای نیل به هدف اعطا کرد. تنها آن حضرت بود که هم مبارزه فرهنگی و سیاسی و اجتهادی داشت، هم نبرد جهادی.
چنان که در زیارت اربعین آن حضرت می خوانیم: «فأعذر فى الدعا و منح النصح و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله» ؛ یعنی آن حضرت با اتمام حجت بر خلق، هر عذری را از امت رفع کرد و اندرز و نصیحت آنان را با مهربانی انجام داد و خون پاکش را در راه تو ای خدا نثار کرد تا بندگانت را از جهالت و حیرت و گمراهی نجات دهد.
منبع: کتاب شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی،حضرت آیت الله جوادی آملی

پی‌نوشت‌:
۱ــ شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ص ۵۴۵
۲ــ مفاتیح الجنان، زیارت اربعین
۳ــ آل عمران، ۱۶۴

code

چرا فقط اربعین امام حسین؟…

آیت‌الله العظمی جوادی آملی

پنجشنبه ۵ دی ۱۳۹۸

چرا فقط برای امام حسین علیه ‏السلام روز اربعین تعیین شده و برای امامان دیگر و حتی پیامبر اکرم صلی ‏اللَّه‏ علیه ‏و آله، مراسم روز اربعین نداریم؟ برای توضیح جواب این سؤال، به این مطالب توجه کنید:
۱) فداکاری‏های امام حسین علیه‏السلام، دین را زنده کرد و نقش او در زنده نگه داشتن دین اسلام، ویژه و حائز اهمیت است. این فداکاری‏ها را باید زنده نگه داشت؛ چون زنده نگه داشتن دین اسلام است. گرامی‏داشت روز عاشورا و اربعین، در حقیقت زنده نگه داشتن دین اسلام و مبارزه با دشمنان دین است.
۲) مصیبت حضرت امام حسین علیه‏السلام، برای هیچ امام و پیامبری پیش نیامده است. مصیبت آن حضرت، از همه مصیبت‏ها بزرگ‏تر و سخت‏تر بود. اگر عامل دیگری هم در کار نبود، همین عامل کافی است که نشان بدهد چرا برای امام حسین (ع) بیش از امامان دیگر و حتی بیش از پیامبر اسلام‏ (ص) عزاداری می‏کنیم و مراسم متعددی برپا می‏کنیم.
۳) در ماه محرم سال ۶۱ق. امام حسین علیه‏السلام، فرزندان، خویشان و یاران آن حضرت را کشتند و اسیران کربلا را به کوفه و شام بردند و همین اسیران داغدیده، روز اربعین شهادت امام حسین (ع) و یارانش، به کربلا رسیدند و همه مصائب روز عاشورا در آن روز تجدید شد و آن روز، روز سختی برای خاندان پیامبر بود.
۴) دشمنان اسلام با به شهادت رساندن امام حسین (ع)، قصد نابود کردن دین اسلام را داشتند. دشمنان امام حسین تلاش کردند تا حادثه کربلا، به کلی فراموش شود و حتی کسانی را که برای زیارت آن حضرت می‏آمدند، شکنجه می‏کردند و می‏کشتند. در زمان متوکل عباسی، همه قبرهای کربلا را شخم زدند؛ مزرعه کردند و مردم را از آمدن برای زیارت قبر امام حسین علیه‏السلام، منع کردند. شیعیان هم برای مقابله با اینها، از هر مناسبتی استفاده می‏کردند که یکی از این مناسبت‏ها، حادثه روز اربعین است.
۵) یکی از نشانه‏های مؤمن، زیارت امام حسین علیه‏السلام در روز اربعین است. از حضرت امام حسن عسکری(ع) روایت شده است که علامت‏های مؤمن پنج چیز است؛ پنجاه و یک رکعت نماز فریضه و نافله در شبانه‏روز، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن در سجده و بسم الله را بلند گفتن‏(۱) و یکی از وظایف شیعیان را اهتمام به زیارت اربعین بر شمرده‏اند.
سرّ تکریم سالار شهیدان را در زیارت أربعین آن حضرت، از زبان امام صادق(ع) می‌توان فهمید که وجود مبارک امام ششم رئیس مذهب ما فرمود: روز اربعین که شد حسین بن علی بن ابیطالب را زیارت بکنید. هنگامی که آفتاب برآمد، این زیارتنامه را می‌خوانید، بعد دو رکعت نماز زیارت می‌خوانید و حاجت‌های خود را از ذات اقدس اله مسألت می‌کنید.
در آن زیارت(زیارت اربعین) عرض می‌کنید:خدایا! حسین بن علی بن أبیطالب وارث همه انبیاء است.«اورثته مواریث الأنبیاء»؛ یعنی هر چه را که آدم داشت، نوح داشت، ابراهیم داشت، موسی داشت، عیسی داشت، انبیاء دیگر(علیهم السلام) داشتند؛ تو به حسین بن علی به عنوان ارث اعطا کردی. و او همچون وارث بود، راه انبیاء را طی کرد.
به خدا عرض می‌کنیم: خدایا! حسین بن علی را وارث انبیاء کردی. هر چه را به انبیاء دادی، به او هم دادی. «و اورثته مواریث الأنبیاء. فأعذرالدّعاء و منح النصح»(۲)؛ او راه عذر دیگران را بسته است. هیچ کسی نمی‌تواند عذر بیاورد که من نمی‌دانستم. چون حضرت نامه نوشت، پیام فرستاد، سخنرانی کرد؛ در مدینه و مکه سخنرانی کرد، فاصله سیصد فرسخی مدینه تا کربلا سخنرانی کرد. هیچ کسی نیست که بگوید من نمی‌دانستم. «فأعذر الدّعاء»؛ یعنی در دعوت کردن، در راهنمایی کردن، راه عذر دیگران را بسته است. «و منح النّصح»؛ نصیحت کرد، پند داد، موعظه کرد. آنجا که برهان لازم بود دلیل اقامه کرد، آنجا که پند لازم بود موعظه داد و مانند آن.
وقتی دید پند و موعظه اثر نمی‌کند، خون می‌خواهد، خون داد. این را وجود مبارک امام ششم فرمود، در اربعین أبی عبدالله(علیه السلام) به خدا عرض کنید: خدایا! حسین بن علی «بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضّلاله»؛ یعنی خون جگرش را داد، خون گلوی خود را داد، خون سر خود را داد، خون آن بچه شیری را داد تا مردم را متدیّن و عالم کند.
لذا وجود مبارک امام ششم فرمود: روز اربعین که شد، بدانید چرا ما در پیشگاه حسین بن علی خاضعیم. به خدا عرض کنید: خدایا! حسین بن علی نصیحت کرد، سخنرانی کرد، موعظه کرد، نامه نوشت، دستور داد، اثر نکرد. دید هیچ چاره ندارد، فقط خون می‌خواهد، خون داد. «و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک»؛ «استنقاذ» را معمولاً برای نجات غریق می‌گویند. می‌گویند: غریق را، کسی که دارد می‌سوزد، در آتش غرق است یا در آب غرق است، این را نجات بدهید. فرمود: حسین بن علی خون جگرش را داد تا مردم را عالم کند، تزکیه کند.
همین دو کاری که انبیاء می‌کردند؛«یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب والحکمه».(۳) همین دو کار در زیارت اربعین آمده. انبیاء آمدند مردم را آگاه کنند و تربیت. بعضی‌ها جاهلند، عالم نیستند. بعضی عالمند، ولی عادل نیستند. انبیاء آمدند ما را عالمِ عادل کنند. «یعلّمهم الکتاب والحکمه»؛ یعنی ما را به مسائل دینی‌مان آشنا کنند، و یزکّیهم، یعنی ما را وارسته کنند.
وجود مبارک حسین بن علی هم خون داد تا مردم را از جهالت برهاند، عالم بکند. تا مردم را عادل بکند. هم راه خود را ببینند و طی کنند، هم راه کسی را نبندند. حالا روشن شد که چرا امام عسکری (ع) فرمود: زیارت اربعین یکی از علائم پنجگانه تشیّع مؤمنین است.
ویژگی عدد چهل درباره امام حسین (ع)
امام حسن عسگری (ع) فرمودند: «علامات المؤمن خمس: صلاه الخمسین و زیاره الأربعین و التختّم فى الیمین و تعفیر الجبین و الجهر ببسم الله الرّحمن الرّحیم» ؛ «نشانه های مؤمن و شیعه، پنج چیز است: اقامه نمازِ پنجاه و یک رکعت، زیارت اربعین حسینی، انگشتر در دست راست کردن، سجده بر خاک و بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم».
مراد از نماز پنجاه و یک رکعت، همان هفده رکعت نماز واجب روزانه به اضافه نمازهای نافله است که جبران کننده نقص و ضعف نمازهای واجب است؛ به ویژه اقامه نماز شب در سحر که بسیار مفید است. نماز پنجاه و یک رکعت به شکل مذکور از مختصات شیعیان و ارمغان معراج رسول خدا (ص) است. شاید سرّ ستودن نماز به وصف معراج مؤمن این باشد که دستورش از معراج آمده است و نیز انسان رابه معراج می برد.
موارد دیگری نیز که در روایت یاد شده، همگی از مختصات شیعیان است؛ زیرا فقط شیعه است که سجده بر خاک دارد و نیز غیرشیعه است که یا بسم الله الرحمن الرحیم را نمی گویند یا آهسته تلفظ می کنند. همچنین شیعه است که انگشتر به دست راست کردن و نیز زیارت اربعین حسینی را مستحب می داند.
مراد از زیارت اربعین، زیارت چهل مؤمن نیست؛ زیرا این مسأله اختصاص به شیعه ندارد و نیز «الف و لام» در کلمه «الاربعین»، نشان می دهد که مقصود امام عسکری (ع) اربعین معروف و معهود نزد مردم است؛ خلاف کلمه «اربعین» در بسیاری از روایات که بدون «الف و لام» آمده است؛ مانند این روایت امام صادق (ع): «من حفظ من أحادیثنا أربعین حدیثاً بعثه الله یوم القیامه عالماً فقیهاً» .
اهمیت زیارت اربعین، تنها به این نیست که از نشانه های ایمان است، بلکه طبق این روایت در ردیف نمازهای واجب و مستحب قرار گرفته است. برپایه این روایت، همان گونه که نماز ستون دین و شریعت است، زیارت اربعین و حادثه کربلا نیز ستون ولایت است.
به دیگر سخن، براساس فرموده رسول خدا (ص): عصاره رسالت نبوی، قرآن و عترت است؛ «إنى تارک فیکم الثقلین… کتاب الله و… عترتى أهل بیتى» . عصاره کتاب الهی که دین خداست، ستونی دارد که نماز است و عصاره عترت نیز ستونش زیارت اربعین است که این دو ستون در روایت امام عسکری (ع) در کنار هم ذکر شده است؛ امّا مهمّ آن است که دریابیم نماز و زیارت اربعین انسان را چگونه متدین می کنند.
درباره نماز، ذات اقدس الهی، معارف فراوانی را ذکر کرده است. مثلا ً فرموده: انسان، فطرتاً موحّد است، ولی طبیعت او به هنگام حوادث تلخ، جزع دارد و در حوادث شیرین از خیر جلوگیری می کند، مگر انسان های نمازگزار که آنان می توانند این خوی سرکش طبیعت را تعدیل کنند و از هلوع، جزوع و منوع بودن به درآیند و مشمول رحمت های خاص الهی باشند؛ إنّ الإنسان خلق هلوعاً،إذا مسّه الشرّ جزوعاً،و إذا مسّه الخیر منوعاً،إلّا المصلّین .
تعلیم و تزکیه؛ هدف اساسی سالار شهیدان
زیارت اربعین نیز انسان را از جزوع، هلوع و منوع بودن باز می دارد و گفته شد که هدف اساسی سالار شهیدان نیز تعلیم و تزکیه مردم بوده است و در این راه، هم از طریق بیان و بنان اقدام کرد و هم از راه بذل خون جگر که جمع میان این راه ها از ویژگی های ممتاز آن حضرت (ع) است.
خلاصه آن که رسالت رسول اکرم (ص) تعلیم کتاب و حکمت از یک سو و تزکیه نفوس مردم از سوی دیگر بود تا هم جاهلان را عالم نماید و هم گمراهان را هدایت کند و در نتیجه، جهل علمی و جهالت عملی را از جامعه جدا سازد. همین دو هدف در متن زیارت اربعین سالار شهیدان (ع) تعبیه شد؛ چنان که منشأ ددمنشی منکران رسالت و دشمنان نبوّت، حبّ دنیا و شیدایی زرق و برق آن بود و عامل مهمّ توحّش منکران ولایت و دشمنان امامت نیز همان غَطْرَسه دنیا و دلباختگی به آن بود، که در بخشی از زیارت اربعین به آن اشارت رفته است: «و تَغطْرَس و تَرَدّی فى هواه”.
ویژگی عدد چهل درباره امام حسین (ع)
اربعین و عدد چهل خصوصیتی دارد که دیگر ارقام آن را ندارد. غالب انبیای الهی در سنّ چهل سالگی به رسالت مبعوث شدند و ملاقات خصوصی حضرت موسی (ع) و ذات اقدس الهی چهل شب بود و در نماز شب سفارش شده است که چهل مؤمن را دعا کنید و همسایگان را تا چهل خانه گرامی بدارید. این ها نشان می دهد که عدد چهل از برجستگی خاص برخوردار است. در روایات اسلامی چنین آمده است: زمینی که روی آن انبیا و اولیای الهی و بندگان مؤمن، خدا را عبادت کرده اند، چهل روز در مرگ آنان می گرید، ولی در شهادت امام حسین (ع) آسمان و زمین، چهل روز خون گریه کردند. البته اشک یا خون را در این گونه از روایات نباید بر اشک یا خون ظاهری حمل کرد؛ چنان که نباید آن را انکار کرد.
توضیح آن که در سیّارات آسمانی بارها انفجارهایی رخ می دهد که با چشم عادی هرگز دیده نمی شود؛ ولی متخصصان با استمداد از علم نجوم و از رصدخانه به تماشای این انفجارها می نشینند. همان گونه که مردم عادی نباید خبر وقوع این انفجار را به صِرف ندیدن آن با چشم ظاهری انکار کنند، خونْ گریه کردن آسمان و زمین را نیز نباید انکار کنند؛ زیرا این موارد نیز جزو علومی نیست که بشر عادی آن را نظاره کند، حتی از رصدخانه نیز دیده نمی شود.
اساساً امر ملکوتی را هرگز نمی توان با ابزار مُلکی ادراک کرد. مثلا ً با دقیق ترین و پیشرفته ترین فنّ رصد سپهر نمی توان مشهودات رؤیای صادق انسان نائم را رصد نمود. اگر یوسف عصر در ساحت رؤیا مشاهده کند که یازده ستاره به همراهی ماه و آفتاب برای وی سجده کردند، هرگز چنین صحنه ای را نمی شود با هیچ رصدخانه ای تصدیق یا تکذیب نمود. غرض آن که معنای اشک ریزی یا خون باری ملکوتی نه مورد تصدیق فنّ تجربی است و نه در قلمرو تکذیب آن قرار می گیرد و هیچ گاه استبعاد به جای استحاله نمی نشیند. کسی که صاحب بَصَر نیست تا ببیند، لا اقل باید صاحب نظر باشد که گوش شنوا به ندای صاحبْ بصران داشته باشد.
برای تحقیق این موارد، علم مخصوص لازم است که اصطلاح و متخصصان ویژه خود را دارد که اهل ولایت و علمای بزرگ دینی اند. آنان این گونه از احادیث را با جان پذیرفتند و فهمیدند که آسمان و زمین خونْ گریه می کنند. از امام زمان (ع) نیز نقل شده است که به امام حسین (ع) عرض می کنند: اگر اشک چشم تمام شود، برایت خون می گریم؛ «و لأبکینّ علیک بدل الدموع دماً».
گفتنی است: گرامیداشت یاد متوفی پس از مرگ او در همه ملل و ادیان رسمیت دارد و بعضی با گذشت یک ماه و بسیاری نیز پس از چهل روز از متوفای خود تجلیل می کنند. در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، پس از شهادت امامان معصوم (ع) در نخستین اربعین آنان مراسم گرامیداشت انجام می شده است؛ ولی شهادت امام حسین (ع) این ویژگی را دارد که روز اربعین حسینی هر ساله تا قیامت ادامه خواهد داشت.
زیارت مأثور در اربعین
در روایات شیعه برای روز اربعین حسینی دستورهایی وجود دارد؛ مانند خواندن زیارت مخصوص آن روز در پیش از ظهر که پس از آن دو رکعت نماز نیز خوانده می شود و دعا در آن وقت مستجاب است.
در زیارت اربعین، هدف قیام امام حسین (ع) همان هدف رسالت نبی اکرم (ص) دانسته شده است. براساس قرآن و نهج البلاغه، هدف رسالت انبیای الهی، دو چیز است: یکی عالم کردن مردم و دیگری عاقل نمودن آن ها با تهذیب نفس ،کسانی که علم ندارند، دستور خدا را نمی دانند و توان تربیت خود یا دیگران را ندارند. برخی نیز عالمند، ولی در اثر نداشتن عقل به دانش خود عمل نمی کنند. از این رو، انبیا (ع) برای تعلیم و نیز تزکیه مردم مبعوث شده اند که به مردم خوبی ها را بشناسانند و راه خوب را به آنان بنمایانند تا مردم خوب بفهمند و به خوبی ها عمل کنند. چنین جامعه ای مهد پرورش اولیای الهی است.
در قرآن کریم از زبان حضرت ابراهیم (ع) نقل شده که به خداوند عرض کرد: پیامبری مبعوث فرما که مردم را عالِم و مهذّب کند؛ ربّنا و ابعث فیهم رسولا ً منهم یتلوا علیهم ایاتک و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و یزکّیهم. خداوند دعای آن حضرت را اجابت کرد و در سوره «جمعه» فرمود:«هو الذی بعث فی الأُمّیین رسولا ً منهم یتلوا علیهم ایاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و إن کانوا من قبل لفی ضلال مبین».
براساس این آیه، مردم حجاز، پیش از بعثت رسول اکرم (ص) گرفتار دو مُعْضِل علمی و عملی بودند: یکی نادانی و دیگری گمراهی. پیامبر(ص) با تعلیم کتاب و حکمت، آنها را از جهل رهانید و عالم کرد و نیز با تزکیه نفس، آنان را از بیراهه به راه آورد و عادل کرد.
امیرمؤمنان (ع) در تشریح بعثت رسول اکرم (ص) فرمودند:«فهدیهم به من الضلاله و أنقذهم بمکانه من الجهاله»؛ یعنی خداوند به دست پیامبرش مردم را عالِم و عادل کرد.
امام حسین (ع) نیز که به حساب ملکوت و اتصال نور وجودی، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و صاحب ولایت؛ «حسین منّى و أنا من حسین» ، باید مردم را عالم و عادل کند؛ یعنی احکام و دستورها و معارف دین را به آنان بیآموزاند و آنان را اهل عمل کند.
همه اهل بیت (علیهم السلام) این وظیفه را به عهده داشتند و با تدریس، ارشاد، سخنرانی و نوشتن نامه به وظیفه خود عمل می کردند؛ ولی سیدالشهدا (ع) افزون بر کارهای یاد شده، به سبب یأس از تأثیر اساسی این ابزار در شرایطی قرار گرفت که خون جگر خود را نیز برای نیل به هدف اعطا کرد. تنها آن حضرت بود که هم مبارزه فرهنگی و سیاسی و اجتهادی داشت، هم نبرد جهادی.
چنان که در زیارت اربعین آن حضرت می خوانیم: «فأعذر فى الدعا و منح النصح و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله» ؛ یعنی آن حضرت با اتمام حجت بر خلق، هر عذری را از امت رفع کرد و اندرز و نصیحت آنان را با مهربانی انجام داد و خون پاکش را در راه تو ای خدا نثار کرد تا بندگانت را از جهالت و حیرت و گمراهی نجات دهد.
منبع: کتاب شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی،حضرت آیت الله جوادی آملی

پی‌نوشت‌:
۱ــ شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ص ۵۴۵
۲ــ مفاتیح الجنان، زیارت اربعین
۳ــ آل عمران، ۱۶۴

code

شیوه همنشینی رسول خدا در کلام امام حسین(ع)

پنجشنبه ۵ دی ۱۳۹۸ ساعت ۰۸:۵۶

کد مطلب: 712430

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

به گزارش جهان نيوز،  امام حسین علیه‌السلام از پدرم علیه السلام درباره نشستن او [رسول خدا صلی الله علیه و آله ] پرسش کردم پس فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی‌نشست و بر نمی‌خاست مگر آن که ذکر بر لب داشت و جایی را به خود اختصاص نمی‌داد و از این کار، نهی می‌داشت و هرگاه نزد جماعتی می‌رفت در پایین مجلس می‌نشست و به این کار فرمان می‌داد.

بهره هریک از همنشینانش را ادا می‌کرد، تا آن جا که همنشین او فکر نمی‌کرد کسی نزد رسول خدا از او ارجمندتر است.

هر که با او همنشین می شد یا پی کاری را با هم می گرفتند، حضرت آن قدر شکیبایی می ورزید تا این که او خود می رفت و کسی که از ایشان [برآوردن ]حاجتی را می طلبید، یا نیازش را برمی آورد یا کلامی خوش به او می گفت.

گشاده رویی و اخلاقش، همه مردم را در بر می گرفت و [دیگر ]پدر آنها گشته بود و آنها در (دادن و گرفتن) حقّ نزد او یکسان بودند.

مجلس ایشان، مجلس شکیبایی، شرم، صبر و امانتداری بود و در آن نه صدایی بلند می شد و نه سخن زشتی بر زبان رانده می شد و نه خطاهای آن مجلس، گفته می شد. همه [در مجلس او] برابر بودند و با تقوا بر یکدیگر برتری داده می شدند و فروتن بودند، بزرگ را احترام می نهادند و بر کوچک، رحم می آوردند و نیازمند را بر خود ترجیح می دادند و بیگانه را پاس می داشتند.

[به پدرم] عرض کردم: شیوه حضرت صلی الله علیه و آله با همنشینانش چگونه بود؟
فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

خود را از آن چه دوست نمی داشت، به غفلت می زد و دیگران را نه از آن نومید می ساخت و نه بدان ترغیب می کرد.

سه چیز را از خود دور کرده بود: لجاجت، پرگویی و بیهودگی و سه چیز را از مردم کنار نهاده بود: هیچ کس را، نه می نکوهید و نه عیب می کرد و در پی جستن زشتیهای او نبود، وسخنی نمی گفت، مگر در آن چه امید ثوابش را می بُرد. هرگاه سخن می گفت، همنشینانش خاموشی می گزیدند تا آن جا که گویی، پرنده بر سر ایشان نشسته است و هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت می کرد، آنها سخن می گفتند و در خدمت حضرت صلی الله علیه و آله کشمکش نمی کردند.

اگر کسی سخن می گفت، به او گوش می دادند تا از سخن گفتن آسوده شود. سخن آنها نزدحضرت صلی الله علیه و آله ، همان سخن نخستین نفر مجلس بود. از آن چه می خندیدند، او هم می خندید و از آن چه تعجّب می کردند، حضرت صلی الله علیه و آله هم تعجّب می کرد.

حضرت صلی الله علیه و آله بر خشک و زمخت سخن گفتن شخص غریب و تقاضای او صبر می کرد، تا آن که اصحابش آنها را گرد می آوردند و می فرمود: هرگاه کسی را دیدید که حاجتی می طلبد، او را یاری رسانید.

حضرت صلی الله علیه و آله ، ستایش را از کسی جز از مسلمان حقیقی نمی پذیرفت، و سخن کسی را قطع نمی کرد، تا آن که از حد می گذراند، پس با نهی یا برخاستن، کلام او را قطع می کرد.

منبع: دلائل النبوة ، بیهقی ،جلد 1 صفحه 290

شیوه همنشینی رسول خدا در کلام امام حسین(ع)

پنجشنبه ۵ دی ۱۳۹۸ ساعت ۰۸:۵۶

کد مطلب: 712430

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

به گزارش جهان نيوز،  امام حسین علیه‌السلام از پدرم علیه السلام درباره نشستن او [رسول خدا صلی الله علیه و آله ] پرسش کردم پس فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی‌نشست و بر نمی‌خاست مگر آن که ذکر بر لب داشت و جایی را به خود اختصاص نمی‌داد و از این کار، نهی می‌داشت و هرگاه نزد جماعتی می‌رفت در پایین مجلس می‌نشست و به این کار فرمان می‌داد.

بهره هریک از همنشینانش را ادا می‌کرد، تا آن جا که همنشین او فکر نمی‌کرد کسی نزد رسول خدا از او ارجمندتر است.

هر که با او همنشین می شد یا پی کاری را با هم می گرفتند، حضرت آن قدر شکیبایی می ورزید تا این که او خود می رفت و کسی که از ایشان [برآوردن ]حاجتی را می طلبید، یا نیازش را برمی آورد یا کلامی خوش به او می گفت.

گشاده رویی و اخلاقش، همه مردم را در بر می گرفت و [دیگر ]پدر آنها گشته بود و آنها در (دادن و گرفتن) حقّ نزد او یکسان بودند.

مجلس ایشان، مجلس شکیبایی، شرم، صبر و امانتداری بود و در آن نه صدایی بلند می شد و نه سخن زشتی بر زبان رانده می شد و نه خطاهای آن مجلس، گفته می شد. همه [در مجلس او] برابر بودند و با تقوا بر یکدیگر برتری داده می شدند و فروتن بودند، بزرگ را احترام می نهادند و بر کوچک، رحم می آوردند و نیازمند را بر خود ترجیح می دادند و بیگانه را پاس می داشتند.

[به پدرم] عرض کردم: شیوه حضرت صلی الله علیه و آله با همنشینانش چگونه بود؟
فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

خود را از آن چه دوست نمی داشت، به غفلت می زد و دیگران را نه از آن نومید می ساخت و نه بدان ترغیب می کرد.

سه چیز را از خود دور کرده بود: لجاجت، پرگویی و بیهودگی و سه چیز را از مردم کنار نهاده بود: هیچ کس را، نه می نکوهید و نه عیب می کرد و در پی جستن زشتیهای او نبود، وسخنی نمی گفت، مگر در آن چه امید ثوابش را می بُرد. هرگاه سخن می گفت، همنشینانش خاموشی می گزیدند تا آن جا که گویی، پرنده بر سر ایشان نشسته است و هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت می کرد، آنها سخن می گفتند و در خدمت حضرت صلی الله علیه و آله کشمکش نمی کردند.

اگر کسی سخن می گفت، به او گوش می دادند تا از سخن گفتن آسوده شود. سخن آنها نزدحضرت صلی الله علیه و آله ، همان سخن نخستین نفر مجلس بود. از آن چه می خندیدند، او هم می خندید و از آن چه تعجّب می کردند، حضرت صلی الله علیه و آله هم تعجّب می کرد.

حضرت صلی الله علیه و آله بر خشک و زمخت سخن گفتن شخص غریب و تقاضای او صبر می کرد، تا آن که اصحابش آنها را گرد می آوردند و می فرمود: هرگاه کسی را دیدید که حاجتی می طلبد، او را یاری رسانید.

حضرت صلی الله علیه و آله ، ستایش را از کسی جز از مسلمان حقیقی نمی پذیرفت، و سخن کسی را قطع نمی کرد، تا آن که از حد می گذراند، پس با نهی یا برخاستن، کلام او را قطع می کرد.

منبع: دلائل النبوة ، بیهقی ،جلد 1 صفحه 290

شیوه همنشینی رسول خدا در کلام امام حسین(ع)

پنجشنبه ۵ دی ۱۳۹۸ ساعت ۰۸:۵۶

کد مطلب: 712430

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

به گزارش جهان نيوز،  امام حسین علیه‌السلام از پدرم علیه السلام درباره نشستن او [رسول خدا صلی الله علیه و آله ] پرسش کردم پس فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی‌نشست و بر نمی‌خاست مگر آن که ذکر بر لب داشت و جایی را به خود اختصاص نمی‌داد و از این کار، نهی می‌داشت و هرگاه نزد جماعتی می‌رفت در پایین مجلس می‌نشست و به این کار فرمان می‌داد.

بهره هریک از همنشینانش را ادا می‌کرد، تا آن جا که همنشین او فکر نمی‌کرد کسی نزد رسول خدا از او ارجمندتر است.

هر که با او همنشین می شد یا پی کاری را با هم می گرفتند، حضرت آن قدر شکیبایی می ورزید تا این که او خود می رفت و کسی که از ایشان [برآوردن ]حاجتی را می طلبید، یا نیازش را برمی آورد یا کلامی خوش به او می گفت.

گشاده رویی و اخلاقش، همه مردم را در بر می گرفت و [دیگر ]پدر آنها گشته بود و آنها در (دادن و گرفتن) حقّ نزد او یکسان بودند.

مجلس ایشان، مجلس شکیبایی، شرم، صبر و امانتداری بود و در آن نه صدایی بلند می شد و نه سخن زشتی بر زبان رانده می شد و نه خطاهای آن مجلس، گفته می شد. همه [در مجلس او] برابر بودند و با تقوا بر یکدیگر برتری داده می شدند و فروتن بودند، بزرگ را احترام می نهادند و بر کوچک، رحم می آوردند و نیازمند را بر خود ترجیح می دادند و بیگانه را پاس می داشتند.

[به پدرم] عرض کردم: شیوه حضرت صلی الله علیه و آله با همنشینانش چگونه بود؟
فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گشاده رو و خوش اخلاق و نرمخو بود و نه خشن و زمخت و نه، فریاد می کشید و ناسزا می گفت و نه عیب جویی می کرد و نه بسیار شوخی می کرد.

خود را از آن چه دوست نمی داشت، به غفلت می زد و دیگران را نه از آن نومید می ساخت و نه بدان ترغیب می کرد.

سه چیز را از خود دور کرده بود: لجاجت، پرگویی و بیهودگی و سه چیز را از مردم کنار نهاده بود: هیچ کس را، نه می نکوهید و نه عیب می کرد و در پی جستن زشتیهای او نبود، وسخنی نمی گفت، مگر در آن چه امید ثوابش را می بُرد. هرگاه سخن می گفت، همنشینانش خاموشی می گزیدند تا آن جا که گویی، پرنده بر سر ایشان نشسته است و هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت می کرد، آنها سخن می گفتند و در خدمت حضرت صلی الله علیه و آله کشمکش نمی کردند.

اگر کسی سخن می گفت، به او گوش می دادند تا از سخن گفتن آسوده شود. سخن آنها نزدحضرت صلی الله علیه و آله ، همان سخن نخستین نفر مجلس بود. از آن چه می خندیدند، او هم می خندید و از آن چه تعجّب می کردند، حضرت صلی الله علیه و آله هم تعجّب می کرد.

حضرت صلی الله علیه و آله بر خشک و زمخت سخن گفتن شخص غریب و تقاضای او صبر می کرد، تا آن که اصحابش آنها را گرد می آوردند و می فرمود: هرگاه کسی را دیدید که حاجتی می طلبد، او را یاری رسانید.

حضرت صلی الله علیه و آله ، ستایش را از کسی جز از مسلمان حقیقی نمی پذیرفت، و سخن کسی را قطع نمی کرد، تا آن که از حد می گذراند، پس با نهی یا برخاستن، کلام او را قطع می کرد.

منبع: دلائل النبوة ، بیهقی ،جلد 1 صفحه 290

یزید به ولید بن عتبه فرماندار مدینه نوشت که از این گروه برای او بیعت بگیرد، عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر بیعت کردند، اما عبدالله بن زبیر از مدینه گریخت و به کعبه پناه برد و کسان را به سوی خود دعوت میکرد، حسین(ع) به پاسخ فرماندار مدینه که می‌گفت با یزید بیعت کند گفت: «کسی همانند من نهانی بیعت نمی‌کند، گمان دارم تو نیز مایل نیستی که من نهانی بیعت کنم. وقتی همۀ مردم را برای بیعت دعوت کردی، ما را نیز دعوت کن که کار یکجا باشد.» ولید که مردی صلح‌جو بود دست از او برداشت.‏‎[16]‎

‏‏در اینجا لازم است تا قدری خود را از تاریخ‌نگری جدا نموده و به منشور انسانیت که حسین بن علی(ع) در کربلا با خون خود رقم زد، بپردازیم. این که مظلومیت حسین(ع) را با گردن نهادن او به تقدیر یکسان بدانیم اشتباهی محض است. بررسی رویدادها منجمله مسئله بیعت با یزید و دفع الوقت امام حسین(ع) به خوبی نشان‏‏‌‏‏دهندۀ چهرۀ سیاستمدارانۀ ایشان می‌باشد. بدیهی است که حضرت در تدارک وحدت بین پایگاههای پراکندۀ مردمی در اقصی نقاط قلمرو اسلامی بوده است. مردم نیز که از یزید که بر خلاف معاویه پدرش که رعایت ظاهر اسلام را می‌نمود، متجاهر بر فسق بود‏‎[17]‎‏  بیزار گشته بودند مایل به همراهی با امام بودند.‏

‏‏«مسلمانان که سالخوردگان ایشان هنوز عصر تقوای رسول خدا«ص» و خلفای راشدین را به خاطر داشتند، از خلافت این جوان هوسباز راضی نبودند، از این حیث مردم کوفه که بیشتر شیعه یا پیروان علی بن ابی‌طالب(ع) بودند نامه‌هایی به حسین بن علی(ع) نوشتند و با اعزام رسولانی او را از‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 406

‎‏مدینه به کوفه طلب کردند و به وی وعدۀ یاری و جانفشانی دادند. حضرت امام حسین(ع) مسلم بن عقیل را که پسر عقیل بن ابی‌طالب بود برای تحقیق احوال مردم به کوفه فرستاد.‏‎[18]‎‏ از طرف دیگر امام که مانند پدر بزرگوارش حضرت علی(ع) ایرانیان را گرامی می‏‏‌‏‏داشت در صدد ارتباط با آنها برآمد. در سال شصتم هجری نماینده‌ای از طرف امام حسین بن علی(ع) وارد شهر ری شد و مورد استقبال گیو پسر رستم فرخزاد قرار گرفت. کورت فرشیلر نویسندۀ کتاب امام حسین(ع) و ایران نمایندۀ حضرت را دختر ایشان «فاطمه» ملقب به «حورالعین» می‌داند امّا عده‌ای از کسانی که در تاریخ اسلامی بصیر هستند، گفته‌اند نماینده‌ای که در ری حضور بهم رسانیده فاطمه حورالعین نبوده است.‏‎[19]‎

‏‏امام حسین(ع) کمال مطلوب ایرانیان بود. او در واقع عدالتی بود که بایستی سراسر جهان را فراگیرد و صلح و عافیت را بپراکند. و لذا ایرانیان با جان و دل آمادۀ خدمتگزاری به او بودند؛ هر چند که به تعبیری می‌خواستند تا او را به مقام پادشاهی ایران برسانند. که این خود نشان دهندۀ تعصبات ملّی‌گرایانه در بین آنها بود. برای استقبال از حسین(ع) منطقۀ بین‌النهرین را که نیروهای ایرانی می‌توانستند با بسیج قشون تحت پوشش قرار دهند مناسب تشخیص داده شد و این منطقه مرکز نقل فعالیت ایرانیانی گردید که احتمال حضور حسین(ع) را در ایران می‌دادند. بارتولومو می‌گوید: «همدست شدن بزرگان مازندران و گیلان با طرفداران حسین در بین‌النهرین بدو دلیل سیاسی و جغرافیایی ضروری بودم. دلیل سیاسی آن که هنوز بین‌النهرین که در تمام دورۀ سلطنت اشکانیان و ساسانیان مرکز ایران بوده و بزرگان شمال ایران ناچار بودند که طرفداری حسین(ع) را در بین‌النهرین با خویش همدست کنند تا این که بتوانند نشان دهند که همه ایرانیان خواهان حسین(ع) هستند. امّا دلیل جغرافیایی آن اقدام این بود که حسین(ع) برای رفتن به ایران بایستی از بین‌النهرین عبور کند و طرفداران او ناگزیر بودند که بین‌النهرین را آماده برای پذیرفتن حسین(ع) نمایند.»‏‎[20]‎‏ برای آماده کردن بین‌النهرین تجهیز یک قشون ضروری بود تا از حسین(ع) محافظت نماید. مارسلین می‌گوید: «نظریه ایرانیان از لحاظ بسیج کردن قشون یک نظریه صائب بود و آنها که مردان سیاسی بودند می‌دانستند که بدون تجهیز یک ارتش برای حمایت از حسین(ع) احتمال موفقیت او زیاد نیست. ولی حسین چون یک پیشوای اخلاقی فکر می‌کرد و جنگ و  برادرکشی را بین مسلمین مجاز نمی‌دانست.»‏‎[21]‎

‏‏پس از اعلام آمادگی ایرانیان، مردم کوفه نیز نامه‌ای بدین مضمون به حسین بن علی نوشتند: «ما‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 407

‎‏امامی نداریم به سوی ما بیا، شاید خدا بوسیلۀ تو ما را بر هدایت مجتمع کند.» نعمان بن بشیر در قصر حکومت است ولی ما با وی به نماز جمعه و عید حاضر نمی‌شویم. اگر از آمدن تو خبردار شویم، وی را از کوفه بیرون می‌کنیم و به شام می‌فرستیم.‏‎[22]‎‏ پس از این مکاتبات حسین(ع) پسر عموی خود مسلم بن عقیل را راهی کوفه نمود و در آنجا بسیاری از شیعیان به دور او جمع شدند و مسلم نیز از حسین(ع) خواست که به کوفه بیاید. اما در این اثنا یزید نعمان بن بشیر را به سبب ضعف از جلوگیری فتنه معزول و عبیدالله بن زیاد را به جانشینی وی گماشت  و او کار را بر شیعیان سخت گرفت و در نتیجه مسلم تنها ماند و آنگاه که به هانی بن عروه مرادی پناه برد، عبیدالله بن زیاد هر دو را شهید کرد.‏‎[23]‎‏ امام حسین(ع) رو به سوی کوفه آورد. او راه خدا را انتخاب نمود.‏

‏‏دوستان و یارانش او را از این کار منع می‌کردند امّا او بهتر از هر کس دیگر به رسالت خویش آگاه بود. سرانجام علیرغم تمامی تمهیدات امام حسین(ع) تن  به ذلت نداد و آنچنان که سیرۀ تبارش بود خود و یارانش در مسلخ کربلا به شهادت رسیدند. ‏‏هیهات منا الذله‏‏.‏

‏‏تاریخ شاهد تبلور وجودی بود که در نهایت بزرگ‌منشی و اعتلای روحی حماسۀ بشریت را آفرید. امام حسین(ع) با وجود تمامی امکانات که از جانب هوادران داخلی و ایرانیان برای او فراهم شده بود، جان خود و کسانش را فدا نمود تا ریشۀ شیعه در خاک تاریخ جاودانه گردد.‏

‏‏چنانکه در وصیت خود فرمود من مثل خیلیها نیستم که قیامم، انقلابم به خاطر این باشد که خودم به نوایی رسیده باشم، برای اینکه مال و ثروتی تصاحب کنم، برای اینکه به ملکی رسیده باشم. ‏

‏‏این را مردم دنیا از امروز بدانند: قیام من قیام مصلحانه است. من یک مصلح در امّـت جدم هستم. قصدم امر به معروف و نهی از منکر است، قصدم این است که سیرت رسول خدا را زنده کنم. قصدم این است که روش علی مرتضی را زنده کنم.»‏‎[24]‎

‏‏اثرات شهادت امام حسین(ع) بر مسلمین ‏

‏‏شهادت امام حسین و مظلومیت و خلوص او و سازش نکردن با ظلم او، قلب مسلمانان را به درد آورد. از آن پس در نزد ایرانیان، هیچ نامی پلیدتر از اسامی قاتلین خاندان نبوت نبود. «هیچ اسمی در عالم اسلام و بیش از همه در ایران به اندازۀ اسم یزید مورد تنفر نیست، اگر به یک نفر ایرانی، عبارت دروغگو، رذل، و غارتگر بگویند و متأثر نشود ولی به همان شخص یزید یا شمر یا ابن‌زیاد خطاب کنند، آتش خشم و غضب او شعله‏‏‌‏‏ور می‌گردد.‏‎[25]‎

‏‏مورخ شرقی، سیّد امیر علی دربارۀ این رخداد می‌نویسد: «کشتار کربلا در همۀ قلمرو اسلام‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 408

‎‏مایۀ وحشت و بیم شد و ایرانیان را به هیجان آورد و به سبب جمعیّت آنها عباسیان توانستند دولت اموی را منقرض کنند. ‏‎[26]‎

‏‏پروفسور ادوارد براون دربارۀ حادثۀ کربلا می‌گوید: «گروه شیعه یا طرفداران علی بقدر کافی هیجان و از خودگذشتگی نداشتند، امّا پس از رخداد کربلا کار دگرگون شد و تذکار زمین کربلا که به خون فرزند پیغمبر آلوده بود و یادآوری عطش سخت وی و نعش نزدیکانش که اطراف او روی زمین ریخته بود، کافی بود که عواطف سست‌ترین مردم را به هیجان آورد و روحها را غمگین کند. چندان که نسبت به رنج و خطر و حتی مرگ بی‌اعتنا شوند.‏‎[27]‎

‏‏نیکلسون دربارۀ فاجعۀ کربلا می‌گوید: «همۀ مورخان مسلمان به جز گروهی بسیار اندک بر ضد امویان هم سخنند، حسین بن علی را شهید می‌دانند و یزید بن معاویه را سفاک  و ستمگر می‌شمارند.» استاد نیکلسون در جای دیگر دربارۀ این رخداد می‌گوید: «حادثۀ کربلا مایۀ پشیمانی و تأسف امویان شد زیرا این واقعه شیعیان را متحد کرد و برای انتقام امام حسین(ع) هم‌صدا شدند و صدای آنها در همه جا و خصوصاً به نزد ایرانیان که می‌خواستند از نفوذ عرب آزاد شوند انعکاس یافت».‏‎[28]‎

‏‏«شهادت امام حسین(ع) از اهمیت فوق‌العاده زیادی برخوردار بود و تأثیر بسیار شگرف بر شیعیان برجای گذاشت این شهادت دوره‌ای نو را برای ظهور و بروز نهضت تشیع به وجود آورد. سرنوشت غم‌انگیز نوادۀ پیامبر عواطف اخلاق و مذهبی مردم را به هم ریخت.»‏‎[29]‎

‏‏امّا کوفیان که از پیمان‌شکنی خود با حسین(ع) پشیمان بودند تصمیم به انتقام از قاتلان وی گرفتند و خود را توابین نامیدند. رهبریت این گروه بر عهدۀ گروهی از مسلمانان قدیمی بود. آنان به صراحت به اشتباه خود پی برده و بر حقانیت تشیع صحه گذاردند و خود این مطلب دلیل روشنی بر انتخاب صحیح ایرانیان و برداشت درست آنان از جانشینی پیامبر بود و بی‌جهت نیست که پیامبر(ص) در مورد ایرانیان معتقدند که اگر دانش بر ستارۀ پروین آویخته شده باشد، مردان ایرانی آن را به دست خواهند آورد. نه فقط در روایات شیعه بلکه در روایات سنی هم این حدیث را دربارۀ ایرانیان دانسته‌اند.‏‎[30]‎

‏‏متن سخنان توابین در موعظه مردم بر شورآفرینی عاشورای حسینی و تأئید بزرگان دین بر تشیع است که پاره‌ای از این سخنان به شرح زیر است. «آیا نمی‌بینید، آیا نمی‌فهمید که چه جنایتی بر علیه پسر دختر پیامبرتان مرتکب شده‏‏‌‏‏اید؟ آیا تخلف و تجاوز از قداست او را نمی‌بینید؟ آنها که نسبت به او اهمال و سستی کردند در حالیکه تنها و بی‌یاور بود او را در خون غرقه کردند، در حالیکه در اندیشه‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 409

‎‏خداوند در رابطه با او نبودند و رابطۀ او را با پیامبر نادیده گرفتند. با خشونت او را به زمین کشیدند. چشمها هرگز قبل از او چنین چیزی را ندیده است. به خدا سوگند، حسین بن علی(ع) فاش کنندۀ حقیقت است و [اسوۀ] شکیبایی، امانت، شرافت و قاطعیت. او فرزند اولین مسلمان و پسر دختر فرستادۀ خدا در روی زمین، مدافعان او کم و حمله کنندگان به او زیاد بودند. دشمنانش او را کشتند و دوستانش او را رها کردند.»‏‎[31]‎‏ و در جای دیگر می‌گویند: «ما شما را به انتقام‏‏‌‏‏گیری از خون خاندان (پیامبر)اش و جنگ علیه مرتدین و منحرفین از دین حق دعوت می‌کنیم. اگر کشته شویم هیچ چیز برای مردم پزهیزکار بهتر از حضور در پیشگاه خداوند نیست، اگر هم موفق شویم ما قدرت را به  اهل‌بیت پیامبران باز می‌گردانیم.»‏‎[32]‎

‏‏قیامهایی که به خونخواهی عاشورای حسینی صورت گرفت‏

‏‏شور انتقام‌طلبی و نفرت از جنایتی که بنی‌امیه بر خاندان پیامبر(ص) روا داشتند قیافه‌ای را بر علیه فساد امویان موجب گردید. از جملۀ آنها در سال 65 هجری بود که گروه توابین با عبیدالله بن زیاد روبرو شدند. «شیعیانی که در عین الورده حضور یافتند تنها از مردم کوفه نبودند، بسیاری از مردم بصره و مدائن [ایرانیان] نیز بدانها پیوسته بودند. وقتی دو سپاه روبرو شدند، شیعیان با آنکه در جنگ به سختی پایداری می‌کردند، شکست خوردند و پیشوای آنها سلیمان بن صرد کشته شد و فراریان به شهرهای خویش باز گشتند.»‏‎[33]‎

‏‏لازم به ذکر است که در تمامی این قیامها عنصر ایرانی فعالترین حضور را در صحنه داشته است و در واقع بدون وجود آنها هرگز انتقام‌جویی از مسببین فاجعۀ عاشورا میّسر نمی‌گردید و این چیزی نبود به جز عشق ایرانیان به خاندان نبوت که دامنۀ آن تا سالیان سال با آنها همراه بوده است و امروزه شاهدیم که نه تنها ذره‌ای از این عشق کاسته نشده بلکه شور و حرارت بیشتری به خود گرفته است و این شعله‌های سرکش که امروز آتش بر پیکر جانخواران می‌زند. حاصل خونهای به ناحق ریخته شدۀ حسین(ع)و یارانش در محشر کربلا بود.‏

‏‏امّا قیام دیگری که تا حدود زیادی به قلبهای رنجیده ایرانیان التیام بخشید، قیام مختار ثقفی بود. «مختار بن ابی عبیده ثقفی معروف به کیسان در اصل از مردم طائف بوده و در خلافت عمر به همراه پدر به مدینه رفت. پدرش در واقعۀ یوم‌الحجر در عراق به قتل رسید. مختار به بنی‌هاشم پیوست و در خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) با آن حضرت در عراق به سر می‌برد و پس از شهادت آن حضرت در بصره سکونت جست. پس از شهادت امام حسین(ع) با عبیدالله بن زیاد به مخالفت برخاست. ابن زیاد‏

‏‎ ‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 410

‎‏وی را تازیانه زد و به زندان افکند سپس به شفاعت عبدالله بن عمر، شوهر خواهرش، او را به طائف تبعید نمود و چون در سال 64 هجری یزید بمُرد و عبیدالله بن زبیر به طلب خلافت برخاست، با او بیعت کرد و در بعضی جنگهای او شرکت و سپس از وی اجازه گرفت که به کوفه رود و مردم را به طاعت او بخواند. ابن زبیر پذیرفت او به کوفه رفت و در آنجا مردم را به خونخواهی حسین(ع) خواند و او محمد حنفیه را امام خود می‌دانست. و در سال 66 عامل ابن‌زبیر را از کوفه بیرون راند و از قاتلان امام حسین(ع) هر که را بدست آورد به قتل رسانید و از کوفه تا موصل را به تصرف خود درآورد. عبیدالله زیاد از شام با لشکری مأمور دفع او شد و در موصل با سپاه مختار به سرکردگی ابراهیم بن مالک‌اشتر بجنگید. ابراهیم او  را شکست داد و خود ابن‌زیاد را بکشت و سرش را نزد محمد حنفیه و  امام سجاد(ع) به مدینه فرستاد.»‏‎[34]‎

‏‏آنچه که در این لشگر کشی جالب توجه است وجود اکثریت ایرانی در قشون مختار است.‏

‏‏«در حقیقت صفوف لشگر مختار بیشتر از میان ایرانیان تجهیز می‌شد. به گفتۀ دو تن از فرماندهان عبدالملک که برای مذاکره با مختار به اردوگاه رفته بودند، اظهار داشتند از زمانیکه وارد اردوگاه وی شدند تا آنکه به حضور مختار رسیدند حتی یک کلمۀ عربی نشنیدند.»‏‎[35]‎

‏‏بدنبال این پیروزیها به تدریج قدرت ایرانیان در دستگاه حکومت اسلامی بیشتر گردید و به گفته سر ویلیام مویر: «همینکه نفوذ ایرانیان رو به فزونی نهاد، خشونت زندگانی عرب کاهش یافت و عصر فرهنگ و گذشت و بحث و فحص علمی آغاز شد.»‏‎[36]‎‏ به عبارتی شکوفائی تمدن اسلامی با نفوذ ایرانیان در بالاترین مقامات حکومتی آغاز  گردید.‏

‏‏«به نیروی شمشیر ایرانیان بود که خاندان عباسی از میدان کارزار، مظفر و منصور بیرون آمد و بی سبب نیست که ابوریحان بیرونی عباسیان را خراسانی می‌نامد و آن سلسله را سلسلۀ خلفای شرقی می‌خواند. سقوط بنی‌امیه پایان عصری است که عصر عرب خالص می‌توان دانست.»‏‎[37]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 411

‎

‏‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 412

• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمدجواد مشکور صفحۀ 100
• - تاریخ تشیع در ایران، نوشتۀ رسول جعفری، صفحۀ 49
• - تاریخ تشیع در ایران، رسول جعفری، صفحۀ 49
• - همان
• - همان
• - همان
• - روند نهضت های ملی و اسلامی در ایران، اثر غلامرضا انصافپور، صفحۀ 105
• - همان، صفحۀ 105
• - تاریخ ادبیات ایران، اثر ادوارد براون، صفحۀ 304
• - امام حسین و ایران، اثر کورت فرشیلر، صفحۀ 5
• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمدجواد مشکور، صفحۀ 124
• - همان، صفحۀ 130
• - موالی: کسانی از ایرانیان بودند که به عراق آمده و در آنجا با تشیّع آشنایی یافتند. تاریخ تشیع در ایران، صفحۀ 47
• - تاریخ تشیع در ایران، صفحۀ 50، نوشتۀ رسول جعفریان
• - همان
• - کتاب تاریخ سیاسی اسلام، تألیف دکتر حسن ابراهیم حسن، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، صفحۀ 349
• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمد جواد مشکور، صفحۀ 131
• - همان
• - امام حسین و ایران، نوشتۀ کورت فرشیلر، مترجم ذبیح الله منصوری، صفحۀ 1
• - همان، صفحۀ 10
• - همان
• - تاریخ سیاسی اسلام، نوشتۀ دکتر حسن ابراهیم حسن، صفحۀ 349
• - همان
• - حماسه حسینی، جلد دوم، استاد شهید مطهری
• - تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، جلد اول، صفحۀ 330
• - تاریخ سیاسی اسلام، دکتر حسن ابراهیم حسن، صفحۀ 352
• - همان
• - همان
• - تشیع در مسیر تاریخ، دکتر سیدحسین محمد جعفری، صفحۀ 261
• - روند نهضت های ملّی و اسلامی در ایران، نوشتۀ غلامرضا انصافپور، صفحۀ 110
• - تشیع در مسیر تاریخ، صفحۀ 265
• - همان
• - تاریخ سیاسی اسلام، صفحۀ 360
• - معارف و معاریف، جلد پنجم، تألیف سیدمصطفی حسینی دشتی، صفحۀ 2032
• - تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، جلد اول، صفحۀ 347
• - همان
• - همان، صفحۀ 360

یزید به ولید بن عتبه فرماندار مدینه نوشت که از این گروه برای او بیعت بگیرد، عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر بیعت کردند، اما عبدالله بن زبیر از مدینه گریخت و به کعبه پناه برد و کسان را به سوی خود دعوت میکرد، حسین(ع) به پاسخ فرماندار مدینه که می‌گفت با یزید بیعت کند گفت: «کسی همانند من نهانی بیعت نمی‌کند، گمان دارم تو نیز مایل نیستی که من نهانی بیعت کنم. وقتی همۀ مردم را برای بیعت دعوت کردی، ما را نیز دعوت کن که کار یکجا باشد.» ولید که مردی صلح‌جو بود دست از او برداشت.‏‎[16]‎

‏‏در اینجا لازم است تا قدری خود را از تاریخ‌نگری جدا نموده و به منشور انسانیت که حسین بن علی(ع) در کربلا با خون خود رقم زد، بپردازیم. این که مظلومیت حسین(ع) را با گردن نهادن او به تقدیر یکسان بدانیم اشتباهی محض است. بررسی رویدادها منجمله مسئله بیعت با یزید و دفع الوقت امام حسین(ع) به خوبی نشان‏‏‌‏‏دهندۀ چهرۀ سیاستمدارانۀ ایشان می‌باشد. بدیهی است که حضرت در تدارک وحدت بین پایگاههای پراکندۀ مردمی در اقصی نقاط قلمرو اسلامی بوده است. مردم نیز که از یزید که بر خلاف معاویه پدرش که رعایت ظاهر اسلام را می‌نمود، متجاهر بر فسق بود‏‎[17]‎‏  بیزار گشته بودند مایل به همراهی با امام بودند.‏

‏‏«مسلمانان که سالخوردگان ایشان هنوز عصر تقوای رسول خدا«ص» و خلفای راشدین را به خاطر داشتند، از خلافت این جوان هوسباز راضی نبودند، از این حیث مردم کوفه که بیشتر شیعه یا پیروان علی بن ابی‌طالب(ع) بودند نامه‌هایی به حسین بن علی(ع) نوشتند و با اعزام رسولانی او را از‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 406

‎‏مدینه به کوفه طلب کردند و به وی وعدۀ یاری و جانفشانی دادند. حضرت امام حسین(ع) مسلم بن عقیل را که پسر عقیل بن ابی‌طالب بود برای تحقیق احوال مردم به کوفه فرستاد.‏‎[18]‎‏ از طرف دیگر امام که مانند پدر بزرگوارش حضرت علی(ع) ایرانیان را گرامی می‏‏‌‏‏داشت در صدد ارتباط با آنها برآمد. در سال شصتم هجری نماینده‌ای از طرف امام حسین بن علی(ع) وارد شهر ری شد و مورد استقبال گیو پسر رستم فرخزاد قرار گرفت. کورت فرشیلر نویسندۀ کتاب امام حسین(ع) و ایران نمایندۀ حضرت را دختر ایشان «فاطمه» ملقب به «حورالعین» می‌داند امّا عده‌ای از کسانی که در تاریخ اسلامی بصیر هستند، گفته‌اند نماینده‌ای که در ری حضور بهم رسانیده فاطمه حورالعین نبوده است.‏‎[19]‎

‏‏امام حسین(ع) کمال مطلوب ایرانیان بود. او در واقع عدالتی بود که بایستی سراسر جهان را فراگیرد و صلح و عافیت را بپراکند. و لذا ایرانیان با جان و دل آمادۀ خدمتگزاری به او بودند؛ هر چند که به تعبیری می‌خواستند تا او را به مقام پادشاهی ایران برسانند. که این خود نشان دهندۀ تعصبات ملّی‌گرایانه در بین آنها بود. برای استقبال از حسین(ع) منطقۀ بین‌النهرین را که نیروهای ایرانی می‌توانستند با بسیج قشون تحت پوشش قرار دهند مناسب تشخیص داده شد و این منطقه مرکز نقل فعالیت ایرانیانی گردید که احتمال حضور حسین(ع) را در ایران می‌دادند. بارتولومو می‌گوید: «همدست شدن بزرگان مازندران و گیلان با طرفداران حسین در بین‌النهرین بدو دلیل سیاسی و جغرافیایی ضروری بودم. دلیل سیاسی آن که هنوز بین‌النهرین که در تمام دورۀ سلطنت اشکانیان و ساسانیان مرکز ایران بوده و بزرگان شمال ایران ناچار بودند که طرفداری حسین(ع) را در بین‌النهرین با خویش همدست کنند تا این که بتوانند نشان دهند که همه ایرانیان خواهان حسین(ع) هستند. امّا دلیل جغرافیایی آن اقدام این بود که حسین(ع) برای رفتن به ایران بایستی از بین‌النهرین عبور کند و طرفداران او ناگزیر بودند که بین‌النهرین را آماده برای پذیرفتن حسین(ع) نمایند.»‏‎[20]‎‏ برای آماده کردن بین‌النهرین تجهیز یک قشون ضروری بود تا از حسین(ع) محافظت نماید. مارسلین می‌گوید: «نظریه ایرانیان از لحاظ بسیج کردن قشون یک نظریه صائب بود و آنها که مردان سیاسی بودند می‌دانستند که بدون تجهیز یک ارتش برای حمایت از حسین(ع) احتمال موفقیت او زیاد نیست. ولی حسین چون یک پیشوای اخلاقی فکر می‌کرد و جنگ و  برادرکشی را بین مسلمین مجاز نمی‌دانست.»‏‎[21]‎

‏‏پس از اعلام آمادگی ایرانیان، مردم کوفه نیز نامه‌ای بدین مضمون به حسین بن علی نوشتند: «ما‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 407

‎‏امامی نداریم به سوی ما بیا، شاید خدا بوسیلۀ تو ما را بر هدایت مجتمع کند.» نعمان بن بشیر در قصر حکومت است ولی ما با وی به نماز جمعه و عید حاضر نمی‌شویم. اگر از آمدن تو خبردار شویم، وی را از کوفه بیرون می‌کنیم و به شام می‌فرستیم.‏‎[22]‎‏ پس از این مکاتبات حسین(ع) پسر عموی خود مسلم بن عقیل را راهی کوفه نمود و در آنجا بسیاری از شیعیان به دور او جمع شدند و مسلم نیز از حسین(ع) خواست که به کوفه بیاید. اما در این اثنا یزید نعمان بن بشیر را به سبب ضعف از جلوگیری فتنه معزول و عبیدالله بن زیاد را به جانشینی وی گماشت  و او کار را بر شیعیان سخت گرفت و در نتیجه مسلم تنها ماند و آنگاه که به هانی بن عروه مرادی پناه برد، عبیدالله بن زیاد هر دو را شهید کرد.‏‎[23]‎‏ امام حسین(ع) رو به سوی کوفه آورد. او راه خدا را انتخاب نمود.‏

‏‏دوستان و یارانش او را از این کار منع می‌کردند امّا او بهتر از هر کس دیگر به رسالت خویش آگاه بود. سرانجام علیرغم تمامی تمهیدات امام حسین(ع) تن  به ذلت نداد و آنچنان که سیرۀ تبارش بود خود و یارانش در مسلخ کربلا به شهادت رسیدند. ‏‏هیهات منا الذله‏‏.‏

‏‏تاریخ شاهد تبلور وجودی بود که در نهایت بزرگ‌منشی و اعتلای روحی حماسۀ بشریت را آفرید. امام حسین(ع) با وجود تمامی امکانات که از جانب هوادران داخلی و ایرانیان برای او فراهم شده بود، جان خود و کسانش را فدا نمود تا ریشۀ شیعه در خاک تاریخ جاودانه گردد.‏

‏‏چنانکه در وصیت خود فرمود من مثل خیلیها نیستم که قیامم، انقلابم به خاطر این باشد که خودم به نوایی رسیده باشم، برای اینکه مال و ثروتی تصاحب کنم، برای اینکه به ملکی رسیده باشم. ‏

‏‏این را مردم دنیا از امروز بدانند: قیام من قیام مصلحانه است. من یک مصلح در امّـت جدم هستم. قصدم امر به معروف و نهی از منکر است، قصدم این است که سیرت رسول خدا را زنده کنم. قصدم این است که روش علی مرتضی را زنده کنم.»‏‎[24]‎

‏‏اثرات شهادت امام حسین(ع) بر مسلمین ‏

‏‏شهادت امام حسین و مظلومیت و خلوص او و سازش نکردن با ظلم او، قلب مسلمانان را به درد آورد. از آن پس در نزد ایرانیان، هیچ نامی پلیدتر از اسامی قاتلین خاندان نبوت نبود. «هیچ اسمی در عالم اسلام و بیش از همه در ایران به اندازۀ اسم یزید مورد تنفر نیست، اگر به یک نفر ایرانی، عبارت دروغگو، رذل، و غارتگر بگویند و متأثر نشود ولی به همان شخص یزید یا شمر یا ابن‌زیاد خطاب کنند، آتش خشم و غضب او شعله‏‏‌‏‏ور می‌گردد.‏‎[25]‎

‏‏مورخ شرقی، سیّد امیر علی دربارۀ این رخداد می‌نویسد: «کشتار کربلا در همۀ قلمرو اسلام‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 408

‎‏مایۀ وحشت و بیم شد و ایرانیان را به هیجان آورد و به سبب جمعیّت آنها عباسیان توانستند دولت اموی را منقرض کنند. ‏‎[26]‎

‏‏پروفسور ادوارد براون دربارۀ حادثۀ کربلا می‌گوید: «گروه شیعه یا طرفداران علی بقدر کافی هیجان و از خودگذشتگی نداشتند، امّا پس از رخداد کربلا کار دگرگون شد و تذکار زمین کربلا که به خون فرزند پیغمبر آلوده بود و یادآوری عطش سخت وی و نعش نزدیکانش که اطراف او روی زمین ریخته بود، کافی بود که عواطف سست‌ترین مردم را به هیجان آورد و روحها را غمگین کند. چندان که نسبت به رنج و خطر و حتی مرگ بی‌اعتنا شوند.‏‎[27]‎

‏‏نیکلسون دربارۀ فاجعۀ کربلا می‌گوید: «همۀ مورخان مسلمان به جز گروهی بسیار اندک بر ضد امویان هم سخنند، حسین بن علی را شهید می‌دانند و یزید بن معاویه را سفاک  و ستمگر می‌شمارند.» استاد نیکلسون در جای دیگر دربارۀ این رخداد می‌گوید: «حادثۀ کربلا مایۀ پشیمانی و تأسف امویان شد زیرا این واقعه شیعیان را متحد کرد و برای انتقام امام حسین(ع) هم‌صدا شدند و صدای آنها در همه جا و خصوصاً به نزد ایرانیان که می‌خواستند از نفوذ عرب آزاد شوند انعکاس یافت».‏‎[28]‎

‏‏«شهادت امام حسین(ع) از اهمیت فوق‌العاده زیادی برخوردار بود و تأثیر بسیار شگرف بر شیعیان برجای گذاشت این شهادت دوره‌ای نو را برای ظهور و بروز نهضت تشیع به وجود آورد. سرنوشت غم‌انگیز نوادۀ پیامبر عواطف اخلاق و مذهبی مردم را به هم ریخت.»‏‎[29]‎

‏‏امّا کوفیان که از پیمان‌شکنی خود با حسین(ع) پشیمان بودند تصمیم به انتقام از قاتلان وی گرفتند و خود را توابین نامیدند. رهبریت این گروه بر عهدۀ گروهی از مسلمانان قدیمی بود. آنان به صراحت به اشتباه خود پی برده و بر حقانیت تشیع صحه گذاردند و خود این مطلب دلیل روشنی بر انتخاب صحیح ایرانیان و برداشت درست آنان از جانشینی پیامبر بود و بی‌جهت نیست که پیامبر(ص) در مورد ایرانیان معتقدند که اگر دانش بر ستارۀ پروین آویخته شده باشد، مردان ایرانی آن را به دست خواهند آورد. نه فقط در روایات شیعه بلکه در روایات سنی هم این حدیث را دربارۀ ایرانیان دانسته‌اند.‏‎[30]‎

‏‏متن سخنان توابین در موعظه مردم بر شورآفرینی عاشورای حسینی و تأئید بزرگان دین بر تشیع است که پاره‌ای از این سخنان به شرح زیر است. «آیا نمی‌بینید، آیا نمی‌فهمید که چه جنایتی بر علیه پسر دختر پیامبرتان مرتکب شده‏‏‌‏‏اید؟ آیا تخلف و تجاوز از قداست او را نمی‌بینید؟ آنها که نسبت به او اهمال و سستی کردند در حالیکه تنها و بی‌یاور بود او را در خون غرقه کردند، در حالیکه در اندیشه‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 409

‎‏خداوند در رابطه با او نبودند و رابطۀ او را با پیامبر نادیده گرفتند. با خشونت او را به زمین کشیدند. چشمها هرگز قبل از او چنین چیزی را ندیده است. به خدا سوگند، حسین بن علی(ع) فاش کنندۀ حقیقت است و [اسوۀ] شکیبایی، امانت، شرافت و قاطعیت. او فرزند اولین مسلمان و پسر دختر فرستادۀ خدا در روی زمین، مدافعان او کم و حمله کنندگان به او زیاد بودند. دشمنانش او را کشتند و دوستانش او را رها کردند.»‏‎[31]‎‏ و در جای دیگر می‌گویند: «ما شما را به انتقام‏‏‌‏‏گیری از خون خاندان (پیامبر)اش و جنگ علیه مرتدین و منحرفین از دین حق دعوت می‌کنیم. اگر کشته شویم هیچ چیز برای مردم پزهیزکار بهتر از حضور در پیشگاه خداوند نیست، اگر هم موفق شویم ما قدرت را به  اهل‌بیت پیامبران باز می‌گردانیم.»‏‎[32]‎

‏‏قیامهایی که به خونخواهی عاشورای حسینی صورت گرفت‏

‏‏شور انتقام‌طلبی و نفرت از جنایتی که بنی‌امیه بر خاندان پیامبر(ص) روا داشتند قیافه‌ای را بر علیه فساد امویان موجب گردید. از جملۀ آنها در سال 65 هجری بود که گروه توابین با عبیدالله بن زیاد روبرو شدند. «شیعیانی که در عین الورده حضور یافتند تنها از مردم کوفه نبودند، بسیاری از مردم بصره و مدائن [ایرانیان] نیز بدانها پیوسته بودند. وقتی دو سپاه روبرو شدند، شیعیان با آنکه در جنگ به سختی پایداری می‌کردند، شکست خوردند و پیشوای آنها سلیمان بن صرد کشته شد و فراریان به شهرهای خویش باز گشتند.»‏‎[33]‎

‏‏لازم به ذکر است که در تمامی این قیامها عنصر ایرانی فعالترین حضور را در صحنه داشته است و در واقع بدون وجود آنها هرگز انتقام‌جویی از مسببین فاجعۀ عاشورا میّسر نمی‌گردید و این چیزی نبود به جز عشق ایرانیان به خاندان نبوت که دامنۀ آن تا سالیان سال با آنها همراه بوده است و امروزه شاهدیم که نه تنها ذره‌ای از این عشق کاسته نشده بلکه شور و حرارت بیشتری به خود گرفته است و این شعله‌های سرکش که امروز آتش بر پیکر جانخواران می‌زند. حاصل خونهای به ناحق ریخته شدۀ حسین(ع)و یارانش در محشر کربلا بود.‏

‏‏امّا قیام دیگری که تا حدود زیادی به قلبهای رنجیده ایرانیان التیام بخشید، قیام مختار ثقفی بود. «مختار بن ابی عبیده ثقفی معروف به کیسان در اصل از مردم طائف بوده و در خلافت عمر به همراه پدر به مدینه رفت. پدرش در واقعۀ یوم‌الحجر در عراق به قتل رسید. مختار به بنی‌هاشم پیوست و در خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) با آن حضرت در عراق به سر می‌برد و پس از شهادت آن حضرت در بصره سکونت جست. پس از شهادت امام حسین(ع) با عبیدالله بن زیاد به مخالفت برخاست. ابن زیاد‏

‏‎ ‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 410

‎‏وی را تازیانه زد و به زندان افکند سپس به شفاعت عبدالله بن عمر، شوهر خواهرش، او را به طائف تبعید نمود و چون در سال 64 هجری یزید بمُرد و عبیدالله بن زبیر به طلب خلافت برخاست، با او بیعت کرد و در بعضی جنگهای او شرکت و سپس از وی اجازه گرفت که به کوفه رود و مردم را به طاعت او بخواند. ابن زبیر پذیرفت او به کوفه رفت و در آنجا مردم را به خونخواهی حسین(ع) خواند و او محمد حنفیه را امام خود می‌دانست. و در سال 66 عامل ابن‌زبیر را از کوفه بیرون راند و از قاتلان امام حسین(ع) هر که را بدست آورد به قتل رسانید و از کوفه تا موصل را به تصرف خود درآورد. عبیدالله زیاد از شام با لشکری مأمور دفع او شد و در موصل با سپاه مختار به سرکردگی ابراهیم بن مالک‌اشتر بجنگید. ابراهیم او  را شکست داد و خود ابن‌زیاد را بکشت و سرش را نزد محمد حنفیه و  امام سجاد(ع) به مدینه فرستاد.»‏‎[34]‎

‏‏آنچه که در این لشگر کشی جالب توجه است وجود اکثریت ایرانی در قشون مختار است.‏

‏‏«در حقیقت صفوف لشگر مختار بیشتر از میان ایرانیان تجهیز می‌شد. به گفتۀ دو تن از فرماندهان عبدالملک که برای مذاکره با مختار به اردوگاه رفته بودند، اظهار داشتند از زمانیکه وارد اردوگاه وی شدند تا آنکه به حضور مختار رسیدند حتی یک کلمۀ عربی نشنیدند.»‏‎[35]‎

‏‏بدنبال این پیروزیها به تدریج قدرت ایرانیان در دستگاه حکومت اسلامی بیشتر گردید و به گفته سر ویلیام مویر: «همینکه نفوذ ایرانیان رو به فزونی نهاد، خشونت زندگانی عرب کاهش یافت و عصر فرهنگ و گذشت و بحث و فحص علمی آغاز شد.»‏‎[36]‎‏ به عبارتی شکوفائی تمدن اسلامی با نفوذ ایرانیان در بالاترین مقامات حکومتی آغاز  گردید.‏

‏‏«به نیروی شمشیر ایرانیان بود که خاندان عباسی از میدان کارزار، مظفر و منصور بیرون آمد و بی سبب نیست که ابوریحان بیرونی عباسیان را خراسانی می‌نامد و آن سلسله را سلسلۀ خلفای شرقی می‌خواند. سقوط بنی‌امیه پایان عصری است که عصر عرب خالص می‌توان دانست.»‏‎[37]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 411

‎

‏‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 412

• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمدجواد مشکور صفحۀ 100
• - تاریخ تشیع در ایران، نوشتۀ رسول جعفری، صفحۀ 49
• - تاریخ تشیع در ایران، رسول جعفری، صفحۀ 49
• - همان
• - همان
• - همان
• - روند نهضت های ملی و اسلامی در ایران، اثر غلامرضا انصافپور، صفحۀ 105
• - همان، صفحۀ 105
• - تاریخ ادبیات ایران، اثر ادوارد براون، صفحۀ 304
• - امام حسین و ایران، اثر کورت فرشیلر، صفحۀ 5
• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمدجواد مشکور، صفحۀ 124
• - همان، صفحۀ 130
• - موالی: کسانی از ایرانیان بودند که به عراق آمده و در آنجا با تشیّع آشنایی یافتند. تاریخ تشیع در ایران، صفحۀ 47
• - تاریخ تشیع در ایران، صفحۀ 50، نوشتۀ رسول جعفریان
• - همان
• - کتاب تاریخ سیاسی اسلام، تألیف دکتر حسن ابراهیم حسن، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، صفحۀ 349
• - تاریخ ایران زمین، نوشتۀ دکتر محمد جواد مشکور، صفحۀ 131
• - همان
• - امام حسین و ایران، نوشتۀ کورت فرشیلر، مترجم ذبیح الله منصوری، صفحۀ 1
• - همان، صفحۀ 10
• - همان
• - تاریخ سیاسی اسلام، نوشتۀ دکتر حسن ابراهیم حسن، صفحۀ 349
• - همان
• - حماسه حسینی، جلد دوم، استاد شهید مطهری
• - تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، جلد اول، صفحۀ 330
• - تاریخ سیاسی اسلام، دکتر حسن ابراهیم حسن، صفحۀ 352
• - همان
• - همان
• - تشیع در مسیر تاریخ، دکتر سیدحسین محمد جعفری، صفحۀ 261
• - روند نهضت های ملّی و اسلامی در ایران، نوشتۀ غلامرضا انصافپور، صفحۀ 110
• - تشیع در مسیر تاریخ، صفحۀ 265
• - همان
• - تاریخ سیاسی اسلام، صفحۀ 360
• - معارف و معاریف، جلد پنجم، تألیف سیدمصطفی حسینی دشتی، صفحۀ 2032
• - تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون، جلد اول، صفحۀ 347
• - همان
• - همان، صفحۀ 360

5- در زیارات ائمه اطهار (علیهم‌السلام) رسماً به عنوان کسانی که به قسط و عدل عمل می‌کردند و خواهان و آمر به قسط و عدل بوده‌اند، معرفی شده‌اند. چنانکه در زیارات امام علی علیه‌السلام می‌خوانیم: ‏‏«انت القاسم بالسویة و العادل فی الرعیة»‏‎[30]‎‏ و در خطاب به امام حسین علیه السلام می‌گوییم: ‏‏«اشهد انک قد امرت بالقسط و العدل و دعوت الیهما»‏‎[31]‎‏  ‏‏«اشهد انک قلت حقا و نطقت صدقا»‏‎[32]‎

‏‏بر این  اساس یک زائر امام از خداوند توفیق درک حکومت امام را می‌کند و از خدا تقاضای خونخواهی امام را می‌نماید: ‏‏«فاسئل الله الذی اکرمنی بمعرفتکم و معرفة اولیائکم و رزقنی البرائة من اعدائکم ان یجعلنی معکم... و ان یرزقنی طلب ثارکم مع امام هدی ظاهر ناطق بالحق منکم...»‏‎[33]‎‏  «منتظر لامرکم مرتقب لدولتکم»‏‎[34]‎

‏‏6- در متون زیارتی شیعه علاوه بر زیارت اهل‌بیت علیهم‌السلام زیارتهایی در مورد شهدای اسلام و قیام کنندگان علیه ستمگران و خلفای جائر وجود دارد. این زیارتنامه‌ها عمدتاً در تمام زیارتگاههای امامزادگان و بزرگان دین و علویان و فاطمیان خوانده می‌شود و یک زائر خطاب به این شهدا و بزرگان بارها تکرار می‌کند: ‏‏«یا لیتنی کنت معکم فافوز فوزاً عظیما»‏‏ در اینجا بخشی از یک زیارت مربوط به شهدا را می‌آوریم: ‏‏«السلام علیکم یا انصار الله و انصار رسوله و انصار علی بن ابیطالب و انصار فاطمة و انصار الحسن و الحسین و انصار الاسلام اشهد انّکم لقد نصتحم لله و جاهدتم فی سبیله فجزاکم الله عن الاسلام و اهله افضل الجزاء فزتم و الله فوزا عظیما یا لیتنی کنت معکم فافوز فوزا عظیما اشهد انکم احیاء عند ربکم ترزقون اشهد انکم الشهداء و السعداء و انکم الفائزون فی درجات العلی»‏‎[35]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 393

‎‏7- همچنان که قبلاً اشاره شد اگر چه تمام عبارات زیارات ائمه اطهار علیهم السلام دارای مضامین ضد جور و ستم است، اما این مضامین در زیارات مربوط به امام حسین علیه‌السلام شدت بیشتری می‌گیرد قابل توجه آن که در بین زیارات اهل‌بیت بیش از همه تأکید بر زیارت اباعبدالله الحسین شده است. ‏

‏‏امام حسین استمرار حرکت الهی تاریخ و نهضتهای انبیاست. زیارت وارث و بسیاری از دیگر زیارات با سلام بر تمام انبیا به ویژه پیامبران اولوالعزم شروع می‌شود. تا این مسیر از طریق پیامبر خاتم به علی و فاطمه و سپس امام حسین علیه السلام می‌رسد. درگیری حق و باطل، درگیری نوح با ملأ و مترفین، نزاع ابراهیم با نمرود، تخاصم موسی با فرعون، برخورد عیسی با قیصر و نبرد محمد(ص) با سران جاهلیت، اینک در درگیری حسین و یزید متجلی شده است. و یک زائر حسین این درگیری را به تمام تاریخ و به تمام جبهه‌های نبرد حق و باطل گسترش می‌دهد و البته معلوم است که او خود با حرکت عارفانه و عاشقانه خود مبنی بر زیارت امام حسین علیه‌السلام خویش را در کدام جبهه قرار می‌دهد. ‏

‏‏ج- جلوه‌هایی از افشاگریهای تاریخی در زیارات‏

‏‏تاکنون به مضامین اعتقادی و انقلابی زیارات اشاره داشتیم که عناصر طبیعی زیارات شیعی می‌توانند باشند. اما حضور جنبه‌های فراوانی از حقایق تاریخی در متون زیارات بس جالب توجه می‌نماید. گویا سراغ دین را تنها نباید در اعتقادات شخصی و اجتماعی جست بلکه دین در تاریخ جلوه کرده است و تاریخ نیز می‌تواند تجلی دین باشد. اما کدام دین؟ به نظر می‌رسد این تنها بدین معنا صحیح می‌تواند باشد که دین ائمه اطهار که همانا اسلام ناب محمدی است، در تاریخ و سیره آنان جلوه کرده و دین خلفای جور و دیگران در تاریخ آنها. بنابراین برای شناخت کامل ائمه اطهار علیهم‌السلام باید سیره و تاریخ آنان نیز زنده بماند. اگر امامان معتقد به مبارزه با ستم بوده‌اند، خود نیز قطعاً در این راه تلاش کرده‌اند و اگر در این راه تلاش کرده‌اند باید به نوعی این مبارزات ثبت شده و برای شیعیان آن بزرگواران باقی بماند. تاریخ و مورخین البته این وظیفه سنگین را به عهده داشته‌اند. اما اگر مورخ این وظیفه را بدرستی انجام ندهد و یا تسلیم زر و زور و آلت تزویر و تحریف شود و دست به کتمان و تحریف بزند چه باید کرد؟ سوگمندانه باید گفت که این کار در بسیاری از ابعاد تاریخ به ویژه تاریخ صدر اسلام رخ داده است. ‏

‏‏اینک ما بدون در نظر گرفتن داده‌های منابع تاریخی به جلوه‌هایی از افشاگریها و نقل حوادث و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 394

‎‏حقایق تاریخی در زیارات می‌پردازیم: ‏

‏‏1- حضرت فاطمه سلام‌الله علیها: اگر فاطمه در مظلومیت تمام به شهادت رسید و مدفون شد، اگر تاریخ حتی کلمه‌ای درباره فاطمه نگوید، زائر فاطمه آن حضرت را به صفاتی اینچنین سلام و درود می‌گوید‏‏: «السلام علیک ایتها الصدیقة الشهیدة، المظلومة المغضوبة، المضطهدة، المقهورة، المغصوبة حقها، الممنوعة ارثها، المکسورة ضلعها، المظلوم بعلها، المقتول ولدها.»‏

‏‏همچنین در زیارات امیرالمؤمنین در روز غدیر می‌خوانیم:‏‏ «... و الامر الاعجب و الخطب الافظع بعد جحدک حقک، غصب الصدیقة الطاهرة الزهرا سیدة النساء فدکاً ورد شهادتک...»‏

‏‏2- درباره حضرت علی علیه‌السلام نیز در زیارات نکات مهمی آمده که از نظر یک مورخ پژوهشگر حائز اهمیت است. نمونه بارز آن را می‌توان در زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر خم و زیارت جامعه ائمة المؤمنین و دعای ندبه و زیارات مخصوصه و مطلقۀ آنحضرت دید و خواند.‏

‏‏به عللی که باید این علل را در حوادث نیمه اول قرن اول هجری جست، خلفای جور و اتباع آنان سعی کرده‌اند بیشترین کتمانها و تحریفها را در زندگانی و سیره حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بکار گیرند و شاید به همین دلیل است که آن حضرت در یکی از زیارات با وصف «اول مظلوم» توصیف شده است.‏‎[36]‎

‏‏احادیث فراوانی که با پول امویان و خیانت برخی از به اصطلاح اصحاب و تابعین جعل شد، از امام علی(ع) چهره‌ای بس زشت و ناروا ساخت. اما تمام حقیقت را نمی‌توان همواره پنهان داشت و آنانکه در جستجوی حقیقت بودند به خورشید رسیدند.‏

‏‏در متون زیارتی ائمۀ اطهار شاید درباره هیچ امامی همچون امام علی افشاگری‏‏‌‏‏های تاریخی وجود نداشته باشد. چنانکه زیارت امام در روز غدیر خم یک دور اجمالی از حوادث زندگانی آن حضرت است با استناد به حدود چهل آیه شریفه قرآن و چند حدیث نبوی و علوی. در اینجا ضمن گریز از طولانی شدن مقاله به ناچار به قسمتهایی از این افشاگریها می‏‏‌‏‏پردازیم: (سعی شده نقل مطالب تا حد امکان مطابق زندگی آنحضرت از ولادت تا شهادت باشد.)‏

‏‏«السلام علی المولود فی الکعبه و الزوج فی السماء اشهد انک اخو رسول الله و وصیه و وارث علمه و امینه علی شرعه و خلیفته فی امته و اول من آمن بالله ... لک المواقف المشهوره و المقامات المشهورة و الایام المذکوره. یوم بدر و یوم الحزاب اذ زاغت الابصار و بلغت القلوب الحناجر و تظنون‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 395

‎‏بالله الظنونا هنالک ابتلی المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا و اذ یقول المنافقون والذین فی قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الّا غرورا و اذ قالت طائفة منهم یا اهل یثرب لامقام لکم فارجعوا و یستأذن فریق منهم النبی یقولون ان بیوتنا عورة و ماهی بعورة ان یریدون الا فرارا و قال الله تعالی و لما رای المؤمنون الاحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله و رسوله و صدق الله و رسوله و مازادهم الا ایمانا و تسلیما فقتلت عمروهم و هزمت جمعهم ورد الله الذین کفروا بغیظهم لم ینالوا خیرا و کفی الله المؤمنین القتال و کان الله قویا عزیزا و یوم احد اذ یصعدون و لایلون علی احد و الرسول یدعوهم فی اخریهم و انت تذود بهم المشرکین عن النبی ذات الیمین و ذات الشمال حتی ردهم الله تعالی عنکما خائفین و نصربک الخاذلین. و یوم حنین علی ما نطق به التنزیل اذ اعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شیئاً و ضاقت علیکم الارض بما رحبت ثم ولیتم مدبرین ثم انزل الله سکینة علی رسوله و علی المؤمنین و المؤمنون انت و من یلیک و عملک العباس ینادی المنزلین یا اصحاب سورة البقرة یا اهل بیعة الشجرة حتی استجاب له قوم قد کفیتهم المؤنه و تکفلت دونهم المعونة... و یوم خیبر اذا اظهر الله خور المنافقین و قطع دابر الکافرین و الحمدلله رب العالمین...»‏‎[37]‎

‏‏«السلام علیک ایها المتصدق بالخاتم فی المحراب السلام علیک یا قاتل خیبر و قالع الباب السلام علیک یا من دعاه خیر الانام للمبیت علی فراشه فاسلم نفسه للمنیة و اجاب...»‏‎[38]‎

‏‏«اشهد انک اول مظلوم و اول من غُصب حقه» «اشهد انک ما اتقیت ضارعا و لا امسکت عن حقک جازعا و لا احجمت عن مجاهدة غاصبیک ناکلا و لا اظهرت الرضی بخلاف ما یرضی الله مداهنا و لا وهنت لما اصابک فی سبیل الله و لاضعفت و لااستکنت عن طلب حقک مراقبا معاذ الله ان تکون کذلک بل اذ ظُلمت احتسبت ربک و فوضت الیه امرک و ذکرتهم فما ادّکروا و  وعظتهم فما اتعظوا و خوفتهم الله فما تخوفوا...»‏‎[39]‎

‏‏«... کم من امر صدّک عن امضاء عزمک فیه التقی و اتبع غیرک فی مثله الهوی فظن الجاهلون انک عجزت عما الیه انتهی ضل و الله الظان لذلک و ما اهتدی و لقد اوضحت ما اشکل من ذلک لمن توهم وامتری بقولک صلی الله علیک قد یری الحول القلب وجه الحیلة و دونها حاجز من تقوی الله فیدعها رای العین...»‏‎[40]‎

‏‏«انت القاسم بالسویة و العادل فی الرعیة و العالم بحدود الله من جمیع البریة»‏‎[41]‎

‏‏«و اذ ماکرک الناکثان فقالا نرید العمرة فقلت لهما لعمر کما ما تریدان العمرة لکن تریدان الغدرة فاخذت البیعة علیهما وجدّدت المیثاق فجدّا فی النفاق فلما نبهتهما علی فعلهما اغفلا و عادا و ما انتفعا‏

‏‏و کان عاقبة امرهما خسر اثم تلاهما اهل الشام فسرت الیهم بعد الاعذار و ‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 396

‎‏هم لایدینون دین الحق و لایتدبرون القرآن همج رعاع ضالون و بالذی انزل علی محمد فیک کافرون و لاهل الخلاف علیک ناصرون ...لک سابقة الجهاد علی تصدیق التنزیل و لک فضیلة الجهاد علی تحقیق التأویل و عدوک عدو الله جاهد لرسول الله یدعو باطلا و یحکهم جائرا و یتامر غاصبا و یدعو حزبه الی النار و عمار یجاهد و ینادی بین الصفین الرواح الرواح الی الجنة و لمّا استسقی فسُقی اللبن کبّر و قال قال لی رسول الله صلی الله علیه و آله آخر شرابک من الدنیا ضیاح من لبن و تقتلک الفئة  الباغیة فاعترضه ابوالعادیة الفزاری فقتله...»‏‎[42]‎

‏‏«... و الامر الاعجب الخطب الافظع بعد جحدک حقک غصب الصدیقة الطاهرة الزهرا سیدة النساء فدکا و ردّ شهادتک و شماره السیدین سلالتک و عترة المصطفی ... ثم افرضوک سهم ذوی القربی مکرا و احادوه عن اهله جورا فلما ال الامر الیک اجریتهم علی ما اجریا رغبة عنهما بما عندالله لک فاشبهت محنتک بهما محن الانبیاء علیهم السلام عند الوحدة و عدم الانصار... ثم محنتک یوم صفین و قد رفعت المصاحف حیلة و مکرا فاعرض الشک و عزف الحق و اتبع الظن... لما رفعت المصاحف قلت یا قوم انما فتنتم بها و خدعتم فعصوک و خالفوا علیک و استدعوا نصب الحکمین فابیت علیهم و ابرات الی الله من فعلهم و فرضته الیهم فلما اسفر الحق و سفه المنکر و اعترفوا بالزلل و الجور عن القصد اختلفوا من بعده و الزموک علی سفه التحکیم الذی ابیته و احبوه و حظرته و اباحوا ذنبهم الذی اقترفوه و انت علی نهج بصیره و هدی و هم علی سنن ضلالة و عمی فما زالوا علی النفاق مصرّین و فی الغی مترددین حتی اذاقهم الله و بال امرهم فامات بسیفک من عاندک فشقی و هوی و احیی بحجتک من سعد فهدی و لما رایت ان قتلت الناکثین و القاسطین و المارقین و صدقک رسول الله صلی الله علیه و آله وعده فاوفیت بعهده قلت اما ان اَن تخضب هذه من هذه ام متی یبعث اشقاها واثقا بانک علی بینة من ربک  و بصیرة من امرک...»‏‎[43]‎

‏‏3- در زیارات از حسنین علیهماالسلام به عنوان‏‏: «امامین شهیدین مظلومین مقتولین»‏‎[44]‎‏ یاد شده و این عبارات بویژه در مورد امام حسن محل توجه فراوان است و افشاگر شهادت مظلومانه آنحضرت.‏

‏‏4- در زیارات مربوط به امام حسین(ع) نیز حقایق بسیاری در مورد امویان افشا شده است.  ‏

‏‏می‌دانیم که بنی‌امیه تلاش فراوان کردند که نشان دهند یزید قصد قتل حسین را نداشته و قاتل حسین نه یزید که شمر و سنان و عمرسعد بوده‌اند و حتی حسین قصد بیعت با یزید را داشته است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 397

‎‏هدف از این تبلیغات این بود که حداقل شیعه پس از حسین، با دیگر خلفا طریق مسالمت و حتی تأیید پیشه کند. اما زائر حسین در کنار این تبلیغات حکومت، در زیارت آنحضرت می‏‏‌‏‏خواند‏‏: «فقد قاتل کریما و قتل مظلوما... فقتلوه بالعهد المعتمد...»‏‎[45]‎‏ ‏‏و ‏‏«اللهم العن یزید ... و آل ابی‌اسفیان و آل‌زیاد و آل‌مروان و بنی‌امیة قاطبة...»‏‎[46]‎

‏‏قابل توجه آنکه در زیارت عاشورا می‏‏‌‏‏خوانیم که بنی‌امیه روز عاشورا را جشن می‏‏‌‏‏گرفته‌اند و متبرک می‌شمرده‌اند. همچنین در این زیارت تصریح شده که بنی‌امیه مورد لعن پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفته‌اند.‏

‏‏5- امام سجاد نیز همچون دیگر ائمه‌اطهار به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است، بلکه به شهادت رسیده است. تلاش حکومت اموی و دیگر تحریفگران برای طبیعی جلوه دادن مرگ امام با این عبارات زیارات ایشان بی‏‏‌‏‏نتیجه می‌نمود‏‏: «السلام علیک یا بن الحسین الشهید السلام علیک ایها الشهید و ابن الشهید المظلوم»‏‎[47]‎

‏‏همچنین از عبارت‏‏: «علی بن الحسین سید العابدین المحجوب من خوف الظالمین»‏‎[48]‎‏.‏‏ تا حدی می‌توان به جور سیاسی زمان امام سجاد و میزان اختناق موجود و مبارزات امام پی برد.‏

‏‏6- در زیارت امام موسی کاظم علیه السلام- که هارون بسیار سعی داشت رابطه خود با امام را که خوب جلوه دهد و مرگ امام را طبیعی بنمایاند- می‌خوانیم‏‏: «اللهم صل علی محمد و اهل بیته و صل علی موسی بن جعفر ... المضطهد بالظلم و المقبور بالجور و بالمعذب فی قعر السجون و ظلم المطامیر   ذی الساق المرضوض بحلق القیود و الجنازه المنادی علیها بذل الاستخاف  و الوارد علی جده المصطفی و ابیه  المرتضی و امه سیدة النساء بارث مغصوب و ولاء مسلوب و امر مغلوب و دم مطلوب و سم مشروب. السلام علیک ایها المقتول الشهید.»‏

‏‏7- در مورد امام رضا علیه‌السلام نیز می‌دانیم که مأمون خلیفه هوشمند و زیرک عباسی سعی فراوان داشت که مرگ آن حضرت را طبیعی جلوه دهد. تا آنجا که برخی متون تاریخی نیز همسویی با او کرده و مرگ امام را به سبب بیماری می‌دانسته‌اند. اما یک زائر امام رضا در زیارت آن حضرت نیز به صراحت می‌خواند: «‏‏السلام علی ایها الصدیق الشهید‏‏.»‏

‏‏نتیجه ‏

‏‏آنچه تاکنون عرضه شد حاصل نظری اجمالی در متون زیارات بود و البته اگر با دقت و مجال بیشتر و بهتری بدین امر پرداخته شود، قطعاً نکات و مطالب بس فراوان دیگری استخراج خواهد شد.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 398

‎‏در مجموع بحث به این نتیجه می‌رسیم که زیارات ائمه اطهار علیهم‌السلام دقیقاً تجلی فرهنگ عاشورا است. همچون نهضت حضرت سید الشهدا زیارات نیز احیاگر دین، افشاگر حقایق و ستم‌ستیز و مجاهدپرور است. لذا این زیارات نه تنها عامل ایستایی جامعه و تبدیل تشیع سرخ به تشیع سیاه نمی‌شود، که خود عامل بقای دین و سرودن حماسه‏‏‌‏‏های مکرر عاشورایی میشود.‏

‏‏اینگونه است که در انقلاب اسلامی نیز اتصال معنوی با اهل‌بیت علیهم‌السلام از طریق زیارات دقیقاً در راستای حرکت قهر آمیز و انقلابی امت قرار می‌گیرد. مگر نه این است که رهبر کبیر انقلاب، شب همه شب، در نجف خواندن زیارت جامعه و زیارت عاشورا و امثال آن را بر خود فرض می‌دانست.‏

‏‏... و مگر نه این است که در شبهای عملیات و حمله بر پیکر شرک زمان، این زیارت عاشورا و ‏‏«حرب لمن حاربکم‏‏» بود که روحیه رزمنده را پر می‌کشید و به عرش می‌رساند و کسی را قدرت جلوگیری او نبود.‏

‏‏آری برای زنده نگه‌داشتن اسلام و انقلاب و امام، باید سیدالشهدا سلام الله علیه زنده بماند و برای زنده ماندن آنحضرت و فرهنگ عاشورائیش باید اتصال معنوی با آن امام همواره برقرار باشد و چه وسیله‏‏‌‏‏ای برتر از زیارات شریفه‏‏‌‏‏ای که ائمه‌اطهار، خود در اختیار ما نهاده‌اند. پس به زیارات بیشتر رو آوریم که گویی زیارات نیز همچون دعا، قرآن صاعدند.‏

‏‏ ‏

‏‏ ‏

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 399

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 400

‎‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 401

• - «استاذنت و ربی فی زیارة امی فاذن لی فزوروا القبور تذکر کم الموت.» صحیح مسلم، چاپ 1334، ج 3 ص 65، سنن ابی داود، ج 3، ص 212، برای ملاحظه ماخذ دیگر در این باب رجوع شود به: کشف الارتیاب فی اباع محمد بن عبدالوهاب، السید محسن الامین، ص 3-472.
• - شیخ طوسی به سند صحیح از محمد بن مسلم از حضرت صادق روایت کرده که فرمود: «هر که زیارت کند امیرالمومنین علیه السلام و عارف بحق آنحضرت باشد، یعنی آنجناب را امام واجب الاطاعة و خلیفه بلافصل داند و از روی تجبر وتکبر به زیارت نیامده باشد، حقتعالی بنویسد از برای او اجر هزار شهید...» (مفاتیح الجنان، فصل چهارم، مطلب اول، در فضیلت زیارت امیرالمومنین علیه السلام) علاوه بر احادیث فراوان در این زمینه در متن زیارات نیز معرفت جایگاه مهمی دارد، مثلاً در پایان زیارت جامعه می خوانیم: «اسئلک ان تدخلنی فی جملة العارفین بهم و بحقهم.»
• - مفاتیح الجنان، فصل هفتم، مقصد اول، در فضیلت زیارت امام حسین علیه السلام.
• - مفاتیح الجنان، از جمله از زیارات مطلقه امام حسین علیه السلام.
• - زیارت جامعه کبیر.
• - همان
• - اشاره به کلامی از امام علی علیه السلام در خطبه شقشقیه (خطبه 3): «... محلی منها محل القطب من الرحی..»
• - اشاره به این حدیث شریف که: «لو لا الحجة لساخت الارض باهلها.»
• -زیارت جامعه کبیره
• - همان
• - همان
• - همان
• - همان
• -زیارت امام حسین علیه السلام در روز عرفه: «... و اصبح کتاب الله بفقدک مهجورا.»
• - زیارت ششم مطلقه امیرالمومنین علیه السلام.
• - زیارت جامعه کبیره.
• - همان
• - همان
• - مقتل ابی مخنف، ص 15
• - مفاتیح الجنان، بند پانزدهم از آداب و اعمال زیارت امام حسین علیه السلام
• - از جمله در: زیارت عاشورا و زیارت جامعه.
• - زیارت عاشورا غیر معروفه.
• - زیارت حضرت امام رضا علیه السلام
• - همان
• - زیارت حضرت فاطمه سلام الله علیها
• - زیارت مطلقه امیرالمومنین علیه السلام
• - زیارت عاشورا
• - همان
• - زیارت جامعه کبیره
• - زیارت مخصوصه امیرالمومنین در روز غدیر
• - زیارت مخصوصه امام حسین در اول رجب و نیمه شعبان
• - زیارت سلمان در ضمن زیارت اباعبدالله الحسین
• - زیارت عاشورا
• - زیارت جامعه
• - در پایان زیارت مخصوصه حضرت امام حسین علیه السلام
• - زیارت پنجم حضرت امیرالمومنین علیه السلام
• - زیارت امیرالمومنین در روز غدیر خم
• - زیارت امیرالمومنین در روز مولود
• - زیارت امیر المومنین در روز غدیر خم
• - همان
• - همان
• - همان
• - همان
• - ...
• - ...
• - زیارت عاشورا
• - این عبارات بارها در زیارت امام حسین تکرار شده است.
• - زیارت ائمه سر من رای.

نهضت عاشورا و ایرانیان

‏‏نهضت عاشورا و ایرانیان‏

‏‏ نادیا ناظری و شهریار یاسینی ‏

‏‏بررسی هر رویدادی بدون در نظر گرفتن زمینه‏‏‌‏‏های کلی موضوعی آن فاقد ارزش لازم بوده و قابلیت روشن نمودن تمام ابعاد را ندارد. به خصوص اینکه موضوعیت آن حول محور عاشورا و نهضت امام حسین(ع) باشد. این تحقیق که پیرامون ارتباط ایرانیان و امام‏‏‌‏‏حسین در نهضت عاشورا می‌باشد، بیش از آنکه به این ارتباط در تاریخ وقوع حماسۀ عاشورا محدود گردد، به دلایل و رخدادهایی که باعث علاقۀ ایرانیان به خاندان رسول‏‏‌‏‏اکرم(ص) گردید، می‌پردازد. و به این لحاظ بررسی اوضاع سیاسی و اجتماعی ساسانیان در آغاز ظهور اسلام و تعقیب این روند برای یافتن انگیزه‏‏‌‏‏های ارتباطی بین ایرانیان و خاندان رسول اکرم(ص) ضروری می‌باشد.‏

‏‏فساد اواخر دوران ساسانیان که تبلور آن در اواخر حکومت خسرو پرویز پدیدار گردیده بود، در پی حکومت جانشینانش به اوج خود رسید؛ به نحوی که دیوانسالاری آشوبزدۀ حکام ساسانی ضمن نزاع بر سر قدرت، شمشیرهای خود را بر فرق مردم بینوا می‌کوفتند تا آنچه را که نداشتند به آنها واگذارند.‏

‏‏آشفتگی سیاسی در ایران به حدی بود که: «در طی مدت سه سال، یازده پادشاه یکی پس از دیگری بر تخت نشستند، این پادشاهان جز بازیچه‏‏‌‏‏هایی در دست سرداران نبودند. همینکه تاج بر سر می‌گذاشتند، چندی بعد کشته می‌شدند و شاهی دیگر به جای ایشان می‌نشست.»‏‎[1]‎

‏‏اقتصاد ساسانیان که پس از جنگهای بی‌حاصل خسروپرویز با رومیان به شدت تحلیل رفته بود، باعث ایجاد مشکلات معیشتی برای مردم گردید و مجموع این عوامل باعث بی‌ثباتی و تزلزل در ارکان حکومتی تشکیلات گستردۀ ساسانیان شد. لذا شاهدیم که مردم ایران با کمترین مقاومت در‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 403

‎‏مقابل امواج حملۀ مسلمانان تسلیم می‌گردند و تعالیم روح‌بخش اسلام را در مقابل ظلم پادشاهان و امیران با روی خوش استقبال می‌نمایند. به همین دلیل در کوتاهترین مدت این موج قدرتمند به سرعت سرتاسر پهنۀ امپراطوری ایران را درنوردید و آن را مسخر خویش ساخت. بررسی این بُعد از قضایا را به زمان دیگری موکول می‌نمائیم. نکتۀ اساسی، پرداختن به برخی تنگ‌نظریها است که موجب گردید، اعراب خود را  برتر از عجمان دانسته و در حق آنان تبعیض قائل شوند. «عربها که قبل از اسلام هیچ بهره‏‏‌‏‏ای از مدنیّت نداشتند و حتی صاحب یک حکومت مستقل نیز نبودند و در عین حال خود را برتر از عجمان می‌شمردند، اکنون بر ایرانیان مسلط شده، روحیۀ عربیت را در حاکمیت دخالت می‌دادند، طبعاً می‌بایست بیش از گذشته بر روی برتری خود پافشاری کرده و در نتیجه تحقیر بیشتری نسبت به ایرانیان روا دارند.»‏‎[2]‎‏ اما اوج این تحقیر در زمان خلیفۀ دوم به وجود آمد. راه ندادن عجمان به مدینة‌الرسول‏‎[3]‎‏ و باز بودن دست مردم در داشتن بردگان عجم‏‎[4]‎‏ و نگرانی او از بکارگیری عجمان در ادارۀ امور‏‎[5]‎‏ از جمله مواردی بودند که نشان‌دهندۀ برخورد حقارت‌آمیز با جنس عجم محسوب می‌شد. ابن جریح روایت کرده است که خلیفه وقتی در طواف  مشاهده کرد دو نفر به زبان فارسی تکلم می‌کنند، بدانها گفت به عربی سخن بگویند. او اضافه کرد کسی که زبان فارسی یاد گیرد مروت او از میان خواهد رفت.‏‎[6]‎‏ این گونه رذالتها در حق ملّتی که از بسیاری جهات بسیار شایسته‌تر از اعراب بودند، باعث تنفر و بیزاری ایرانیان از عناصر قدرتی که غاصب حکومت اسلامی بودند، گردید و از این پس شاهد گرایش عمیق ایرانیان به سوی خاندان رسول اکرم(ص) هستیم. هر چند که این گرایش خالی از اغراض سیاسی نبود، امّا در واقع پیوندی بنیادی بین خاندانی مظلوم و ملّتی مظلوم بود که تداوم تاریخی آن بسیاری از اصول و عقاید بر حق اسلامی ر ا زنده نگهداشت.‏

‏‏ستم و بیداد حکام عرب به عامۀ ملت ایران عمده‌ترین منشأ انگیزه‏‏‌‏‏های ملی در پیدایش شیعه بود: مانند اخذ مالیات‏‏‌‏‏های سنگین و بدون حساب، اخذ جزیه(مالیات سرانه) به هر بهانه، تحقیر ملل غیر عرب به نام موالی، اعمال حاکمیت عربی با خصایص بدوی همراه با قساوت و رفتار وحشیانه، ایجاد خفقان و سرکوبی هرگونه جنبش فکری و اجتماعی که طبعاً  پس از طی  دوره‌ای منجر به همبستگی عامۀ طبقات ملت بر ضد تسلط تازیان بر ایران شد.‏

‏‏نخستین واکنش انگیزه‏‏‌‏‏های ملی، توطئه پنهانی اسیران ایرانی مقیم عربستان برای قتل خلیفۀ دوم عمر بود که بدست فیروز ابولؤلؤ به انجام رسیده و عبدالله بن عمر هم در مقابل بدون تحقیق، حنیفه و فیروزان سردار ایرانی را به اتهام همکاری با فیروز به قصاص خون پدر کُشت. این واقعه سبب شد تا‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 404

‎‏علی بن ابی‌طالب(ع) که دوستی همچون سلمان فارسی داشت با تقاضای مرگ برای عبدالله بن عمر به قصاص کشتن حنیفه و فیروزان به صف ایرانیان درآید و پایه‏‏‌‏‏های نهضت‌های ملی ایرانیان بر ضد تسلط  و حاکمیت بنی‌امیه و بنی‌عباس بر بنیاد دوستی و جانبداری از حق غصب شدۀ علی و اولاد او گذاشته شود.‏‎[7]‎

‏‏از این پس  تاریخ اسلام رنگ و بویی دیگر به خود می‌گیرد، حمایت ایرانیان که بار فرهنگی غنی و پربار را بر دوش داشتند، از اسلام شیعه باعث گردید که حقانیت مبارزات جانشینان بر حق پیامبر برای همیشه در متن تاریخ باقی بماند و لاجرم عنصر ایرانی در این راستا به گونه‌ای مجرد در اعتلای دین مبین اسلام بکوشد. از این پس می‌بینیم که ایرانیان به اقتضاء، به عنوان دفاع از حق علی فرزندان او و هم به خاطر منافع ملّی خویش در هر گونه ماجرا در هر موقع شرک می‌کنند.‏‎[8]‎

‏‏امرای عرب به جز علی بن ابی‌طالب(ع) فاقد علوم لازم و ضروری برای ادارۀ حزوۀ وسیع اسلامی بودند، امّا به دلیل غرور ناشی از کشور گشائیها حاضر به پذیرش برتری علمی ایرانیان نبودند و مزورانه سعی در بهره‌گیری از دانش آنها می‌کردند. به عنوان مثال پس از سرازیر شدن ثروتهای بی‌شمار گنجینه‌های ایرانی، عمر تصمیم گرفت که آن را بین مسلمین توزیع نماید، امّا نمی‌دانست چگونه به این کار دست زند. در آن هنگام مرزبانی ایرانی بدو گفت، شاهان ایرانی را دستگاهی بود که دیوان می‌نامیدند و پس از پاره‌ای توضیحات عمر مُتنبه شد و دستگاه دیوان را برقرار ساخت.‏‎[9]‎

‏‏این شیوۀ استفاده از ایرانیان تا زمان خلافت علی(ع) ادامه داشت و پس از به حکومت رسیدن علی(ع) که همواره حرمت و عزت ایرانی را حفظ می‌نمود، پیوند تنگاتنگی بین او و ایرانیان بوجود آمد و ایرانیان نیز متقابلاً حریم خلافت امام اول شیعیان را پاس می‌داشتند. در دورۀ پنج‌سالۀ خلافت علی(ع) ایرانیان با اعراب نمی‌جنگیدند.‏‎[10]‎‏ امّا علی(ع) چون مردی جدی و متقی بود و در حفظ منافع اسلام، استثنایی قائل نمی‌شد و حتی نسبت به نزدیکان خود هیچ گونه اغماضی نداشت، از همان روزهای اول مورد بغض مردم طمع‌کار قرار گرفت.‏‎[11]‎‏ غالب اوقات خلافت علی(ع)  به جنگ و نبرد با مدعیان گذشت و سرانجام نیز توسط دستهایی ناپاک به شهادت رسید. پس از شهادت علی(ع) و استعفای حسن بن علی(ع) از خلافت معاویة بن ابوسفیان که سالها هوس خالفت را در سر می‌پخت، بی‌زحمت به  خلافت نشست و با تهدید و تطمیع از مسلمانان بیعت گرفت.‏‎[12]‎‏ معاویه که مردی زیرک و سیاستمدار بود با تمهیدات گوناگون اتحاد ناپایداری را  در بین مسلمین ایجاد نمود و تا مدتها آرامش نسبی بر قلمرو اسلام حاکم بود. امّا آتشی که در زیر این خاکستر پنهان بود به ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 405

‎‏تدریج سر بر می‌آورد و مقدر چنین بود که شعله‌های سرکش آن سالها بعد بساط ظلم  امویان را به آتش بکشد.‏

‏‏در دورۀ بنی‌امیه مسائل نژادی تشدید شد. حکومت آنها، حکومت عربی  و متّکی بر نژاد عرب (البته به نام اسلام) بود و لذا در تبعیض بین عرب و عجم سنگ تمام گذاشتند. در عهد آنها موالی‏‎[13]‎‏ به هیچ صورتی حقوقی را که اعراب داشتند دارا نبودند.‏‎[14]‎‏ از این رو در دل موالی عقدۀ خاصی نسبت به وضع موجود بوجود آمد. و آنها را از شیوۀ اداره حکومت ناراضی کرد.‏‎[15]‎‏ در سال 60 هجری و بدنبال درگذشت معاویه پسرش  یزید به جانشینی او بر تخت خالفت نشست. قساوتها و ظلمهای آشکار یزید که بر خلاف پدر در ملأ عام مرتکب می‌شد، به تدریج زمینه‌ساز قیامها و انقلابهایی بر علیه او گردید. کانون تمام این مبارزات به حسین بن علی(ع) و شیعیان باز می‌گشت. حسین(ع) به همراه عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر از بیعت با یزید خودداری کردند. ‏

5- در زیارات ائمه اطهار (علیهم‌السلام) رسماً به عنوان کسانی که به قسط و عدل عمل می‌کردند و خواهان و آمر به قسط و عدل بوده‌اند، معرفی شده‌اند. چنانکه در زیارات امام علی علیه‌السلام می‌خوانیم: ‏‏«انت القاسم بالسویة و العادل فی الرعیة»‏‎[30]‎‏ و در خطاب به امام حسین علیه السلام می‌گوییم: ‏‏«اشهد انک قد امرت بالقسط و العدل و دعوت الیهما»‏‎[31]‎‏  ‏‏«اشهد انک قلت حقا و نطقت صدقا»‏‎[32]‎

‏‏بر این  اساس یک زائر امام از خداوند توفیق درک حکومت امام را می‌کند و از خدا تقاضای خونخواهی امام را می‌نماید: ‏‏«فاسئل الله الذی اکرمنی بمعرفتکم و معرفة اولیائکم و رزقنی البرائة من اعدائکم ان یجعلنی معکم... و ان یرزقنی طلب ثارکم مع امام هدی ظاهر ناطق بالحق منکم...»‏‎[33]‎‏  «منتظر لامرکم مرتقب لدولتکم»‏‎[34]‎

‏‏6- در متون زیارتی شیعه علاوه بر زیارت اهل‌بیت علیهم‌السلام زیارتهایی در مورد شهدای اسلام و قیام کنندگان علیه ستمگران و خلفای جائر وجود دارد. این زیارتنامه‌ها عمدتاً در تمام زیارتگاههای امامزادگان و بزرگان دین و علویان و فاطمیان خوانده می‌شود و یک زائر خطاب به این شهدا و بزرگان بارها تکرار می‌کند: ‏‏«یا لیتنی کنت معکم فافوز فوزاً عظیما»‏‏ در اینجا بخشی از یک زیارت مربوط به شهدا را می‌آوریم: ‏‏«السلام علیکم یا انصار الله و انصار رسوله و انصار علی بن ابیطالب و انصار فاطمة و انصار الحسن و الحسین و انصار الاسلام اشهد انّکم لقد نصتحم لله و جاهدتم فی سبیله فجزاکم الله عن الاسلام و اهله افضل الجزاء فزتم و الله فوزا عظیما یا لیتنی کنت معکم فافوز فوزا عظیما اشهد انکم احیاء عند ربکم ترزقون اشهد انکم الشهداء و السعداء و انکم الفائزون فی درجات العلی»‏‎[35]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 393

‎‏7- همچنان که قبلاً اشاره شد اگر چه تمام عبارات زیارات ائمه اطهار علیهم السلام دارای مضامین ضد جور و ستم است، اما این مضامین در زیارات مربوط به امام حسین علیه‌السلام شدت بیشتری می‌گیرد قابل توجه آن که در بین زیارات اهل‌بیت بیش از همه تأکید بر زیارت اباعبدالله الحسین شده است. ‏

‏‏امام حسین استمرار حرکت الهی تاریخ و نهضتهای انبیاست. زیارت وارث و بسیاری از دیگر زیارات با سلام بر تمام انبیا به ویژه پیامبران اولوالعزم شروع می‌شود. تا این مسیر از طریق پیامبر خاتم به علی و فاطمه و سپس امام حسین علیه السلام می‌رسد. درگیری حق و باطل، درگیری نوح با ملأ و مترفین، نزاع ابراهیم با نمرود، تخاصم موسی با فرعون، برخورد عیسی با قیصر و نبرد محمد(ص) با سران جاهلیت، اینک در درگیری حسین و یزید متجلی شده است. و یک زائر حسین این درگیری را به تمام تاریخ و به تمام جبهه‌های نبرد حق و باطل گسترش می‌دهد و البته معلوم است که او خود با حرکت عارفانه و عاشقانه خود مبنی بر زیارت امام حسین علیه‌السلام خویش را در کدام جبهه قرار می‌دهد. ‏

‏‏ج- جلوه‌هایی از افشاگریهای تاریخی در زیارات‏

‏‏تاکنون به مضامین اعتقادی و انقلابی زیارات اشاره داشتیم که عناصر طبیعی زیارات شیعی می‌توانند باشند. اما حضور جنبه‌های فراوانی از حقایق تاریخی در متون زیارات بس جالب توجه می‌نماید. گویا سراغ دین را تنها نباید در اعتقادات شخصی و اجتماعی جست بلکه دین در تاریخ جلوه کرده است و تاریخ نیز می‌تواند تجلی دین باشد. اما کدام دین؟ به نظر می‌رسد این تنها بدین معنا صحیح می‌تواند باشد که دین ائمه اطهار که همانا اسلام ناب محمدی است، در تاریخ و سیره آنان جلوه کرده و دین خلفای جور و دیگران در تاریخ آنها. بنابراین برای شناخت کامل ائمه اطهار علیهم‌السلام باید سیره و تاریخ آنان نیز زنده بماند. اگر امامان معتقد به مبارزه با ستم بوده‌اند، خود نیز قطعاً در این راه تلاش کرده‌اند و اگر در این راه تلاش کرده‌اند باید به نوعی این مبارزات ثبت شده و برای شیعیان آن بزرگواران باقی بماند. تاریخ و مورخین البته این وظیفه سنگین را به عهده داشته‌اند. اما اگر مورخ این وظیفه را بدرستی انجام ندهد و یا تسلیم زر و زور و آلت تزویر و تحریف شود و دست به کتمان و تحریف بزند چه باید کرد؟ سوگمندانه باید گفت که این کار در بسیاری از ابعاد تاریخ به ویژه تاریخ صدر اسلام رخ داده است. ‏

‏‏اینک ما بدون در نظر گرفتن داده‌های منابع تاریخی به جلوه‌هایی از افشاگریها و نقل حوادث و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 394

‎‏حقایق تاریخی در زیارات می‌پردازیم: ‏

‏‏1- حضرت فاطمه سلام‌الله علیها: اگر فاطمه در مظلومیت تمام به شهادت رسید و مدفون شد، اگر تاریخ حتی کلمه‌ای درباره فاطمه نگوید، زائر فاطمه آن حضرت را به صفاتی اینچنین سلام و درود می‌گوید‏‏: «السلام علیک ایتها الصدیقة الشهیدة، المظلومة المغضوبة، المضطهدة، المقهورة، المغصوبة حقها، الممنوعة ارثها، المکسورة ضلعها، المظلوم بعلها، المقتول ولدها.»‏

‏‏همچنین در زیارات امیرالمؤمنین در روز غدیر می‌خوانیم:‏‏ «... و الامر الاعجب و الخطب الافظع بعد جحدک حقک، غصب الصدیقة الطاهرة الزهرا سیدة النساء فدکاً ورد شهادتک...»‏

‏‏2- درباره حضرت علی علیه‌السلام نیز در زیارات نکات مهمی آمده که از نظر یک مورخ پژوهشگر حائز اهمیت است. نمونه بارز آن را می‌توان در زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر خم و زیارت جامعه ائمة المؤمنین و دعای ندبه و زیارات مخصوصه و مطلقۀ آنحضرت دید و خواند.‏

‏‏به عللی که باید این علل را در حوادث نیمه اول قرن اول هجری جست، خلفای جور و اتباع آنان سعی کرده‌اند بیشترین کتمانها و تحریفها را در زندگانی و سیره حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بکار گیرند و شاید به همین دلیل است که آن حضرت در یکی از زیارات با وصف «اول مظلوم» توصیف شده است.‏‎[36]‎

‏‏احادیث فراوانی که با پول امویان و خیانت برخی از به اصطلاح اصحاب و تابعین جعل شد، از امام علی(ع) چهره‌ای بس زشت و ناروا ساخت. اما تمام حقیقت را نمی‌توان همواره پنهان داشت و آنانکه در جستجوی حقیقت بودند به خورشید رسیدند.‏

‏‏در متون زیارتی ائمۀ اطهار شاید درباره هیچ امامی همچون امام علی افشاگری‏‏‌‏‏های تاریخی وجود نداشته باشد. چنانکه زیارت امام در روز غدیر خم یک دور اجمالی از حوادث زندگانی آن حضرت است با استناد به حدود چهل آیه شریفه قرآن و چند حدیث نبوی و علوی. در اینجا ضمن گریز از طولانی شدن مقاله به ناچار به قسمتهایی از این افشاگریها می‏‏‌‏‏پردازیم: (سعی شده نقل مطالب تا حد امکان مطابق زندگی آنحضرت از ولادت تا شهادت باشد.)‏

‏‏«السلام علی المولود فی الکعبه و الزوج فی السماء اشهد انک اخو رسول الله و وصیه و وارث علمه و امینه علی شرعه و خلیفته فی امته و اول من آمن بالله ... لک المواقف المشهوره و المقامات المشهورة و الایام المذکوره. یوم بدر و یوم الحزاب اذ زاغت الابصار و بلغت القلوب الحناجر و تظنون‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 395

‎‏بالله الظنونا هنالک ابتلی المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا و اذ یقول المنافقون والذین فی قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الّا غرورا و اذ قالت طائفة منهم یا اهل یثرب لامقام لکم فارجعوا و یستأذن فریق منهم النبی یقولون ان بیوتنا عورة و ماهی بعورة ان یریدون الا فرارا و قال الله تعالی و لما رای المؤمنون الاحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله و رسوله و صدق الله و رسوله و مازادهم الا ایمانا و تسلیما فقتلت عمروهم و هزمت جمعهم ورد الله الذین کفروا بغیظهم لم ینالوا خیرا و کفی الله المؤمنین القتال و کان الله قویا عزیزا و یوم احد اذ یصعدون و لایلون علی احد و الرسول یدعوهم فی اخریهم و انت تذود بهم المشرکین عن النبی ذات الیمین و ذات الشمال حتی ردهم الله تعالی عنکما خائفین و نصربک الخاذلین. و یوم حنین علی ما نطق به التنزیل اذ اعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شیئاً و ضاقت علیکم الارض بما رحبت ثم ولیتم مدبرین ثم انزل الله سکینة علی رسوله و علی المؤمنین و المؤمنون انت و من یلیک و عملک العباس ینادی المنزلین یا اصحاب سورة البقرة یا اهل بیعة الشجرة حتی استجاب له قوم قد کفیتهم المؤنه و تکفلت دونهم المعونة... و یوم خیبر اذا اظهر الله خور المنافقین و قطع دابر الکافرین و الحمدلله رب العالمین...»‏‎[37]‎

‏‏«السلام علیک ایها المتصدق بالخاتم فی المحراب السلام علیک یا قاتل خیبر و قالع الباب السلام علیک یا من دعاه خیر الانام للمبیت علی فراشه فاسلم نفسه للمنیة و اجاب...»‏‎[38]‎

‏‏«اشهد انک اول مظلوم و اول من غُصب حقه» «اشهد انک ما اتقیت ضارعا و لا امسکت عن حقک جازعا و لا احجمت عن مجاهدة غاصبیک ناکلا و لا اظهرت الرضی بخلاف ما یرضی الله مداهنا و لا وهنت لما اصابک فی سبیل الله و لاضعفت و لااستکنت عن طلب حقک مراقبا معاذ الله ان تکون کذلک بل اذ ظُلمت احتسبت ربک و فوضت الیه امرک و ذکرتهم فما ادّکروا و  وعظتهم فما اتعظوا و خوفتهم الله فما تخوفوا...»‏‎[39]‎

‏‏«... کم من امر صدّک عن امضاء عزمک فیه التقی و اتبع غیرک فی مثله الهوی فظن الجاهلون انک عجزت عما الیه انتهی ضل و الله الظان لذلک و ما اهتدی و لقد اوضحت ما اشکل من ذلک لمن توهم وامتری بقولک صلی الله علیک قد یری الحول القلب وجه الحیلة و دونها حاجز من تقوی الله فیدعها رای العین...»‏‎[40]‎

‏‏«انت القاسم بالسویة و العادل فی الرعیة و العالم بحدود الله من جمیع البریة»‏‎[41]‎

‏‏«و اذ ماکرک الناکثان فقالا نرید العمرة فقلت لهما لعمر کما ما تریدان العمرة لکن تریدان الغدرة فاخذت البیعة علیهما وجدّدت المیثاق فجدّا فی النفاق فلما نبهتهما علی فعلهما اغفلا و عادا و ما انتفعا‏

‏‏و کان عاقبة امرهما خسر اثم تلاهما اهل الشام فسرت الیهم بعد الاعذار و ‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 396

‎‏هم لایدینون دین الحق و لایتدبرون القرآن همج رعاع ضالون و بالذی انزل علی محمد فیک کافرون و لاهل الخلاف علیک ناصرون ...لک سابقة الجهاد علی تصدیق التنزیل و لک فضیلة الجهاد علی تحقیق التأویل و عدوک عدو الله جاهد لرسول الله یدعو باطلا و یحکهم جائرا و یتامر غاصبا و یدعو حزبه الی النار و عمار یجاهد و ینادی بین الصفین الرواح الرواح الی الجنة و لمّا استسقی فسُقی اللبن کبّر و قال قال لی رسول الله صلی الله علیه و آله آخر شرابک من الدنیا ضیاح من لبن و تقتلک الفئة  الباغیة فاعترضه ابوالعادیة الفزاری فقتله...»‏‎[42]‎

‏‏«... و الامر الاعجب الخطب الافظع بعد جحدک حقک غصب الصدیقة الطاهرة الزهرا سیدة النساء فدکا و ردّ شهادتک و شماره السیدین سلالتک و عترة المصطفی ... ثم افرضوک سهم ذوی القربی مکرا و احادوه عن اهله جورا فلما ال الامر الیک اجریتهم علی ما اجریا رغبة عنهما بما عندالله لک فاشبهت محنتک بهما محن الانبیاء علیهم السلام عند الوحدة و عدم الانصار... ثم محنتک یوم صفین و قد رفعت المصاحف حیلة و مکرا فاعرض الشک و عزف الحق و اتبع الظن... لما رفعت المصاحف قلت یا قوم انما فتنتم بها و خدعتم فعصوک و خالفوا علیک و استدعوا نصب الحکمین فابیت علیهم و ابرات الی الله من فعلهم و فرضته الیهم فلما اسفر الحق و سفه المنکر و اعترفوا بالزلل و الجور عن القصد اختلفوا من بعده و الزموک علی سفه التحکیم الذی ابیته و احبوه و حظرته و اباحوا ذنبهم الذی اقترفوه و انت علی نهج بصیره و هدی و هم علی سنن ضلالة و عمی فما زالوا علی النفاق مصرّین و فی الغی مترددین حتی اذاقهم الله و بال امرهم فامات بسیفک من عاندک فشقی و هوی و احیی بحجتک من سعد فهدی و لما رایت ان قتلت الناکثین و القاسطین و المارقین و صدقک رسول الله صلی الله علیه و آله وعده فاوفیت بعهده قلت اما ان اَن تخضب هذه من هذه ام متی یبعث اشقاها واثقا بانک علی بینة من ربک  و بصیرة من امرک...»‏‎[43]‎

‏‏3- در زیارات از حسنین علیهماالسلام به عنوان‏‏: «امامین شهیدین مظلومین مقتولین»‏‎[44]‎‏ یاد شده و این عبارات بویژه در مورد امام حسن محل توجه فراوان است و افشاگر شهادت مظلومانه آنحضرت.‏

‏‏4- در زیارات مربوط به امام حسین(ع) نیز حقایق بسیاری در مورد امویان افشا شده است.  ‏

‏‏می‌دانیم که بنی‌امیه تلاش فراوان کردند که نشان دهند یزید قصد قتل حسین را نداشته و قاتل حسین نه یزید که شمر و سنان و عمرسعد بوده‌اند و حتی حسین قصد بیعت با یزید را داشته است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 397

‎‏هدف از این تبلیغات این بود که حداقل شیعه پس از حسین، با دیگر خلفا طریق مسالمت و حتی تأیید پیشه کند. اما زائر حسین در کنار این تبلیغات حکومت، در زیارت آنحضرت می‏‏‌‏‏خواند‏‏: «فقد قاتل کریما و قتل مظلوما... فقتلوه بالعهد المعتمد...»‏‎[45]‎‏ ‏‏و ‏‏«اللهم العن یزید ... و آل ابی‌اسفیان و آل‌زیاد و آل‌مروان و بنی‌امیة قاطبة...»‏‎[46]‎

‏‏قابل توجه آنکه در زیارت عاشورا می‏‏‌‏‏خوانیم که بنی‌امیه روز عاشورا را جشن می‏‏‌‏‏گرفته‌اند و متبرک می‌شمرده‌اند. همچنین در این زیارت تصریح شده که بنی‌امیه مورد لعن پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفته‌اند.‏

‏‏5- امام سجاد نیز همچون دیگر ائمه‌اطهار به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است، بلکه به شهادت رسیده است. تلاش حکومت اموی و دیگر تحریفگران برای طبیعی جلوه دادن مرگ امام با این عبارات زیارات ایشان بی‏‏‌‏‏نتیجه می‌نمود‏‏: «السلام علیک یا بن الحسین الشهید السلام علیک ایها الشهید و ابن الشهید المظلوم»‏‎[47]‎

‏‏همچنین از عبارت‏‏: «علی بن الحسین سید العابدین المحجوب من خوف الظالمین»‏‎[48]‎‏.‏‏ تا حدی می‌توان به جور سیاسی زمان امام سجاد و میزان اختناق موجود و مبارزات امام پی برد.‏

‏‏6- در زیارت امام موسی کاظم علیه السلام- که هارون بسیار سعی داشت رابطه خود با امام را که خوب جلوه دهد و مرگ امام را طبیعی بنمایاند- می‌خوانیم‏‏: «اللهم صل علی محمد و اهل بیته و صل علی موسی بن جعفر ... المضطهد بالظلم و المقبور بالجور و بالمعذب فی قعر السجون و ظلم المطامیر   ذی الساق المرضوض بحلق القیود و الجنازه المنادی علیها بذل الاستخاف  و الوارد علی جده المصطفی و ابیه  المرتضی و امه سیدة النساء بارث مغصوب و ولاء مسلوب و امر مغلوب و دم مطلوب و سم مشروب. السلام علیک ایها المقتول الشهید.»‏

‏‏7- در مورد امام رضا علیه‌السلام نیز می‌دانیم که مأمون خلیفه هوشمند و زیرک عباسی سعی فراوان داشت که مرگ آن حضرت را طبیعی جلوه دهد. تا آنجا که برخی متون تاریخی نیز همسویی با او کرده و مرگ امام را به سبب بیماری می‌دانسته‌اند. اما یک زائر امام رضا در زیارت آن حضرت نیز به صراحت می‌خواند: «‏‏السلام علی ایها الصدیق الشهید‏‏.»‏

‏‏نتیجه ‏

‏‏آنچه تاکنون عرضه شد حاصل نظری اجمالی در متون زیارات بود و البته اگر با دقت و مجال بیشتر و بهتری بدین امر پرداخته شود، قطعاً نکات و مطالب بس فراوان دیگری استخراج خواهد شد.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 398

‎‏در مجموع بحث به این نتیجه می‌رسیم که زیارات ائمه اطهار علیهم‌السلام دقیقاً تجلی فرهنگ عاشورا است. همچون نهضت حضرت سید الشهدا زیارات نیز احیاگر دین، افشاگر حقایق و ستم‌ستیز و مجاهدپرور است. لذا این زیارات نه تنها عامل ایستایی جامعه و تبدیل تشیع سرخ به تشیع سیاه نمی‌شود، که خود عامل بقای دین و سرودن حماسه‏‏‌‏‏های مکرر عاشورایی میشود.‏

‏‏اینگونه است که در انقلاب اسلامی نیز اتصال معنوی با اهل‌بیت علیهم‌السلام از طریق زیارات دقیقاً در راستای حرکت قهر آمیز و انقلابی امت قرار می‌گیرد. مگر نه این است که رهبر کبیر انقلاب، شب همه شب، در نجف خواندن زیارت جامعه و زیارت عاشورا و امثال آن را بر خود فرض می‌دانست.‏

‏‏... و مگر نه این است که در شبهای عملیات و حمله بر پیکر شرک زمان، این زیارت عاشورا و ‏‏«حرب لمن حاربکم‏‏» بود که روحیه رزمنده را پر می‌کشید و به عرش می‌رساند و کسی را قدرت جلوگیری او نبود.‏

‏‏آری برای زنده نگه‌داشتن اسلام و انقلاب و امام، باید سیدالشهدا سلام الله علیه زنده بماند و برای زنده ماندن آنحضرت و فرهنگ عاشورائیش باید اتصال معنوی با آن امام همواره برقرار باشد و چه وسیله‏‏‌‏‏ای برتر از زیارات شریفه‏‏‌‏‏ای که ائمه‌اطهار، خود در اختیار ما نهاده‌اند. پس به زیارات بیشتر رو آوریم که گویی زیارات نیز همچون دعا، قرآن صاعدند.‏

‏‏ ‏

‏‏ ‏

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 399

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 400

‎‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 401

• - «استاذنت و ربی فی زیارة امی فاذن لی فزوروا القبور تذکر کم الموت.» صحیح مسلم، چاپ 1334، ج 3 ص 65، سنن ابی داود، ج 3، ص 212، برای ملاحظه ماخذ دیگر در این باب رجوع شود به: کشف الارتیاب فی اباع محمد بن عبدالوهاب، السید محسن الامین، ص 3-472.
• - شیخ طوسی به سند صحیح از محمد بن مسلم از حضرت صادق روایت کرده که فرمود: «هر که زیارت کند امیرالمومنین علیه السلام و عارف بحق آنحضرت باشد، یعنی آنجناب را امام واجب الاطاعة و خلیفه بلافصل داند و از روی تجبر وتکبر به زیارت نیامده باشد، حقتعالی بنویسد از برای او اجر هزار شهید...» (مفاتیح الجنان، فصل چهارم، مطلب اول، در فضیلت زیارت امیرالمومنین علیه السلام) علاوه بر احادیث فراوان در این زمینه در متن زیارات نیز معرفت جایگاه مهمی دارد، مثلاً در پایان زیارت جامعه می خوانیم: «اسئلک ان تدخلنی فی جملة العارفین بهم و بحقهم.»
• - مفاتیح الجنان، فصل هفتم، مقصد اول، در فضیلت زیارت امام حسین علیه السلام.
• - مفاتیح الجنان، از جمله از زیارات مطلقه امام حسین علیه السلام.
• - زیارت جامعه کبیر.
• - همان
• - اشاره به کلامی از امام علی علیه السلام در خطبه شقشقیه (خطبه 3): «... محلی منها محل القطب من الرحی..»
• - اشاره به این حدیث شریف که: «لو لا الحجة لساخت الارض باهلها.»
• -زیارت جامعه کبیره
• - همان
• - همان
• - همان
• - همان
• -زیارت امام حسین علیه السلام در روز عرفه: «... و اصبح کتاب الله بفقدک مهجورا.»
• - زیارت ششم مطلقه امیرالمومنین علیه السلام.
• - زیارت جامعه کبیره.
• - همان
• - همان
• - مقتل ابی مخنف، ص 15
• - مفاتیح الجنان، بند پانزدهم از آداب و اعمال زیارت امام حسین علیه السلام
• - از جمله در: زیارت عاشورا و زیارت جامعه.
• - زیارت عاشورا غیر معروفه.
• - زیارت حضرت امام رضا علیه السلام
• - همان
• - زیارت حضرت فاطمه سلام الله علیها
• - زیارت مطلقه امیرالمومنین علیه السلام
• - زیارت عاشورا
• - همان
• - زیارت جامعه کبیره
• - زیارت مخصوصه امیرالمومنین در روز غدیر
• - زیارت مخصوصه امام حسین در اول رجب و نیمه شعبان
• - زیارت سلمان در ضمن زیارت اباعبدالله الحسین
• - زیارت عاشورا
• - زیارت جامعه
• - در پایان زیارت مخصوصه حضرت امام حسین علیه السلام
• - زیارت پنجم حضرت امیرالمومنین علیه السلام
• - زیارت امیرالمومنین در روز غدیر خم
• - زیارت امیرالمومنین در روز مولود
• - زیارت امیر المومنین در روز غدیر خم
• - همان
• - همان
• - همان
• - همان
• - ...
• - ...
• - زیارت عاشورا
• - این عبارات بارها در زیارت امام حسین تکرار شده است.
• - زیارت ائمه سر من رای.

نهضت عاشورا و ایرانیان

‏‏نهضت عاشورا و ایرانیان‏

‏‏ نادیا ناظری و شهریار یاسینی ‏

‏‏بررسی هر رویدادی بدون در نظر گرفتن زمینه‏‏‌‏‏های کلی موضوعی آن فاقد ارزش لازم بوده و قابلیت روشن نمودن تمام ابعاد را ندارد. به خصوص اینکه موضوعیت آن حول محور عاشورا و نهضت امام حسین(ع) باشد. این تحقیق که پیرامون ارتباط ایرانیان و امام‏‏‌‏‏حسین در نهضت عاشورا می‌باشد، بیش از آنکه به این ارتباط در تاریخ وقوع حماسۀ عاشورا محدود گردد، به دلایل و رخدادهایی که باعث علاقۀ ایرانیان به خاندان رسول‏‏‌‏‏اکرم(ص) گردید، می‌پردازد. و به این لحاظ بررسی اوضاع سیاسی و اجتماعی ساسانیان در آغاز ظهور اسلام و تعقیب این روند برای یافتن انگیزه‏‏‌‏‏های ارتباطی بین ایرانیان و خاندان رسول اکرم(ص) ضروری می‌باشد.‏

‏‏فساد اواخر دوران ساسانیان که تبلور آن در اواخر حکومت خسرو پرویز پدیدار گردیده بود، در پی حکومت جانشینانش به اوج خود رسید؛ به نحوی که دیوانسالاری آشوبزدۀ حکام ساسانی ضمن نزاع بر سر قدرت، شمشیرهای خود را بر فرق مردم بینوا می‌کوفتند تا آنچه را که نداشتند به آنها واگذارند.‏

‏‏آشفتگی سیاسی در ایران به حدی بود که: «در طی مدت سه سال، یازده پادشاه یکی پس از دیگری بر تخت نشستند، این پادشاهان جز بازیچه‏‏‌‏‏هایی در دست سرداران نبودند. همینکه تاج بر سر می‌گذاشتند، چندی بعد کشته می‌شدند و شاهی دیگر به جای ایشان می‌نشست.»‏‎[1]‎

‏‏اقتصاد ساسانیان که پس از جنگهای بی‌حاصل خسروپرویز با رومیان به شدت تحلیل رفته بود، باعث ایجاد مشکلات معیشتی برای مردم گردید و مجموع این عوامل باعث بی‌ثباتی و تزلزل در ارکان حکومتی تشکیلات گستردۀ ساسانیان شد. لذا شاهدیم که مردم ایران با کمترین مقاومت در‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 403

‎‏مقابل امواج حملۀ مسلمانان تسلیم می‌گردند و تعالیم روح‌بخش اسلام را در مقابل ظلم پادشاهان و امیران با روی خوش استقبال می‌نمایند. به همین دلیل در کوتاهترین مدت این موج قدرتمند به سرعت سرتاسر پهنۀ امپراطوری ایران را درنوردید و آن را مسخر خویش ساخت. بررسی این بُعد از قضایا را به زمان دیگری موکول می‌نمائیم. نکتۀ اساسی، پرداختن به برخی تنگ‌نظریها است که موجب گردید، اعراب خود را  برتر از عجمان دانسته و در حق آنان تبعیض قائل شوند. «عربها که قبل از اسلام هیچ بهره‏‏‌‏‏ای از مدنیّت نداشتند و حتی صاحب یک حکومت مستقل نیز نبودند و در عین حال خود را برتر از عجمان می‌شمردند، اکنون بر ایرانیان مسلط شده، روحیۀ عربیت را در حاکمیت دخالت می‌دادند، طبعاً می‌بایست بیش از گذشته بر روی برتری خود پافشاری کرده و در نتیجه تحقیر بیشتری نسبت به ایرانیان روا دارند.»‏‎[2]‎‏ اما اوج این تحقیر در زمان خلیفۀ دوم به وجود آمد. راه ندادن عجمان به مدینة‌الرسول‏‎[3]‎‏ و باز بودن دست مردم در داشتن بردگان عجم‏‎[4]‎‏ و نگرانی او از بکارگیری عجمان در ادارۀ امور‏‎[5]‎‏ از جمله مواردی بودند که نشان‌دهندۀ برخورد حقارت‌آمیز با جنس عجم محسوب می‌شد. ابن جریح روایت کرده است که خلیفه وقتی در طواف  مشاهده کرد دو نفر به زبان فارسی تکلم می‌کنند، بدانها گفت به عربی سخن بگویند. او اضافه کرد کسی که زبان فارسی یاد گیرد مروت او از میان خواهد رفت.‏‎[6]‎‏ این گونه رذالتها در حق ملّتی که از بسیاری جهات بسیار شایسته‌تر از اعراب بودند، باعث تنفر و بیزاری ایرانیان از عناصر قدرتی که غاصب حکومت اسلامی بودند، گردید و از این پس شاهد گرایش عمیق ایرانیان به سوی خاندان رسول اکرم(ص) هستیم. هر چند که این گرایش خالی از اغراض سیاسی نبود، امّا در واقع پیوندی بنیادی بین خاندانی مظلوم و ملّتی مظلوم بود که تداوم تاریخی آن بسیاری از اصول و عقاید بر حق اسلامی ر ا زنده نگهداشت.‏

‏‏ستم و بیداد حکام عرب به عامۀ ملت ایران عمده‌ترین منشأ انگیزه‏‏‌‏‏های ملی در پیدایش شیعه بود: مانند اخذ مالیات‏‏‌‏‏های سنگین و بدون حساب، اخذ جزیه(مالیات سرانه) به هر بهانه، تحقیر ملل غیر عرب به نام موالی، اعمال حاکمیت عربی با خصایص بدوی همراه با قساوت و رفتار وحشیانه، ایجاد خفقان و سرکوبی هرگونه جنبش فکری و اجتماعی که طبعاً  پس از طی  دوره‌ای منجر به همبستگی عامۀ طبقات ملت بر ضد تسلط تازیان بر ایران شد.‏

‏‏نخستین واکنش انگیزه‏‏‌‏‏های ملی، توطئه پنهانی اسیران ایرانی مقیم عربستان برای قتل خلیفۀ دوم عمر بود که بدست فیروز ابولؤلؤ به انجام رسیده و عبدالله بن عمر هم در مقابل بدون تحقیق، حنیفه و فیروزان سردار ایرانی را به اتهام همکاری با فیروز به قصاص خون پدر کُشت. این واقعه سبب شد تا‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 404

‎‏علی بن ابی‌طالب(ع) که دوستی همچون سلمان فارسی داشت با تقاضای مرگ برای عبدالله بن عمر به قصاص کشتن حنیفه و فیروزان به صف ایرانیان درآید و پایه‏‏‌‏‏های نهضت‌های ملی ایرانیان بر ضد تسلط  و حاکمیت بنی‌امیه و بنی‌عباس بر بنیاد دوستی و جانبداری از حق غصب شدۀ علی و اولاد او گذاشته شود.‏‎[7]‎

‏‏از این پس  تاریخ اسلام رنگ و بویی دیگر به خود می‌گیرد، حمایت ایرانیان که بار فرهنگی غنی و پربار را بر دوش داشتند، از اسلام شیعه باعث گردید که حقانیت مبارزات جانشینان بر حق پیامبر برای همیشه در متن تاریخ باقی بماند و لاجرم عنصر ایرانی در این راستا به گونه‌ای مجرد در اعتلای دین مبین اسلام بکوشد. از این پس می‌بینیم که ایرانیان به اقتضاء، به عنوان دفاع از حق علی فرزندان او و هم به خاطر منافع ملّی خویش در هر گونه ماجرا در هر موقع شرک می‌کنند.‏‎[8]‎

‏‏امرای عرب به جز علی بن ابی‌طالب(ع) فاقد علوم لازم و ضروری برای ادارۀ حزوۀ وسیع اسلامی بودند، امّا به دلیل غرور ناشی از کشور گشائیها حاضر به پذیرش برتری علمی ایرانیان نبودند و مزورانه سعی در بهره‌گیری از دانش آنها می‌کردند. به عنوان مثال پس از سرازیر شدن ثروتهای بی‌شمار گنجینه‌های ایرانی، عمر تصمیم گرفت که آن را بین مسلمین توزیع نماید، امّا نمی‌دانست چگونه به این کار دست زند. در آن هنگام مرزبانی ایرانی بدو گفت، شاهان ایرانی را دستگاهی بود که دیوان می‌نامیدند و پس از پاره‌ای توضیحات عمر مُتنبه شد و دستگاه دیوان را برقرار ساخت.‏‎[9]‎

‏‏این شیوۀ استفاده از ایرانیان تا زمان خلافت علی(ع) ادامه داشت و پس از به حکومت رسیدن علی(ع) که همواره حرمت و عزت ایرانی را حفظ می‌نمود، پیوند تنگاتنگی بین او و ایرانیان بوجود آمد و ایرانیان نیز متقابلاً حریم خلافت امام اول شیعیان را پاس می‌داشتند. در دورۀ پنج‌سالۀ خلافت علی(ع) ایرانیان با اعراب نمی‌جنگیدند.‏‎[10]‎‏ امّا علی(ع) چون مردی جدی و متقی بود و در حفظ منافع اسلام، استثنایی قائل نمی‌شد و حتی نسبت به نزدیکان خود هیچ گونه اغماضی نداشت، از همان روزهای اول مورد بغض مردم طمع‌کار قرار گرفت.‏‎[11]‎‏ غالب اوقات خلافت علی(ع)  به جنگ و نبرد با مدعیان گذشت و سرانجام نیز توسط دستهایی ناپاک به شهادت رسید. پس از شهادت علی(ع) و استعفای حسن بن علی(ع) از خلافت معاویة بن ابوسفیان که سالها هوس خالفت را در سر می‌پخت، بی‌زحمت به  خلافت نشست و با تهدید و تطمیع از مسلمانان بیعت گرفت.‏‎[12]‎‏ معاویه که مردی زیرک و سیاستمدار بود با تمهیدات گوناگون اتحاد ناپایداری را  در بین مسلمین ایجاد نمود و تا مدتها آرامش نسبی بر قلمرو اسلام حاکم بود. امّا آتشی که در زیر این خاکستر پنهان بود به ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 405

‎‏تدریج سر بر می‌آورد و مقدر چنین بود که شعله‌های سرکش آن سالها بعد بساط ظلم  امویان را به آتش بکشد.‏

‏‏در دورۀ بنی‌امیه مسائل نژادی تشدید شد. حکومت آنها، حکومت عربی  و متّکی بر نژاد عرب (البته به نام اسلام) بود و لذا در تبعیض بین عرب و عجم سنگ تمام گذاشتند. در عهد آنها موالی‏‎[13]‎‏ به هیچ صورتی حقوقی را که اعراب داشتند دارا نبودند.‏‎[14]‎‏ از این رو در دل موالی عقدۀ خاصی نسبت به وضع موجود بوجود آمد. و آنها را از شیوۀ اداره حکومت ناراضی کرد.‏‎[15]‎‏ در سال 60 هجری و بدنبال درگذشت معاویه پسرش  یزید به جانشینی او بر تخت خالفت نشست. قساوتها و ظلمهای آشکار یزید که بر خلاف پدر در ملأ عام مرتکب می‌شد، به تدریج زمینه‌ساز قیامها و انقلابهایی بر علیه او گردید. کانون تمام این مبارزات به حسین بن علی(ع) و شیعیان باز می‌گشت. حسین(ع) به همراه عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر از بیعت با یزید خودداری کردند. ‏

‏گر چه این انحراف و تناقض سه ضلعی و تضاد سه قطبی از نظر یک عده مسئله‌ای مربوط به گذشته تاریخ و عملی انجام شده تلقی می‌شود اما نمی‌توان انکار کرد که نتایج تلخ و زیانبار آن که با گذشت زمان ظاهر و عامل به وجود آمدن خلافت موروثی بنی‌امیه و بنی‌مروان و بنی‌عباس گردید آنچنان وسیع و گسترده است که هیچ تحلیل‌گر اجتماعی توان ارزیابی آن، و هیچ تاریخ‌نویس محقق و جامعه‌شناس  تیزبین را یارای ذکر و بیان آن نیست. ‏

‏‏حوادث دوران خلفا به ویژه حوادث تلخ دوران پنج ساله خلافت امیرمومنان(ع) و ظلم و ستمی که پس از آن حضرت بر جامعه اسلامی وارد گردید و همچنین تسلط عنصری فاسد مانند یزید بن معاویه بر سرنوشت مسلمانان از آثار انحراف در اصل ولایت بود که دامنه آن بر قرون متمادی و در گستره جهان اسلام کشیده شد. که امروز هم گروه کثیری از مسلمانان در سطح جهان مرارت و تلخی آن را احساس می‌کنند ولی چه بسا از درک موضوع و دریافت ریشه اصلی آن غافل و عاجزند. ‏

‏‏دو نکته مهم در اصل ولایت‏

‏‏در اینجا به مناسبت بحث ولایت و آثار زیانبار انحراف از این اصل اصیل تذکر دو نکته را لازم می‌دانیم: ‏

‏‏نکته اول اینکه: ولایت با آن اهمیتی که در قرآن و حدیث آمده و حسین بن علی(ع) انحراف از آن را به عنوان یکی از زمینه‌های نهضت خویش معرفی نموده است نه موضوعی است در حد دوستی‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 352

‎‏و محبت اهل‌بیت عصمت و طهارت بلکه یک وظیفه عقیدتی عملی است در طول پیروی و تبعیت از خدا و رسول(ص).‏‎[8]‎

‏‏ولایت همان مقام اولی به نفس بودن بر افراد و مدیریت همه شئون جامعه بر اساس قانون الهی و دور ساختن قدرت و حکومت طاغوتیان و امحای سلطه مستکبران از صحنه سیاست است. ‏‎[9]‎

‏‏ولایت مفتاح و کلید اجرای همه احکام و «ولی» دلیل و هدایت‌کننده بر همه قوانین الهی است. ‏‎[10]‎

‏‏ولایت مهمتر از همۀ  فرائض و اصل و ریشۀ همه واجبات و در رأس همۀ فضائل است و به تعبیر دیگر تمام فضائل و مناقب در ائمه هدی(ع) را باید مقدمه و سرآغاز تحقق ولایت بدانیم، نزول آیه «تطهیر» و اعلان جهانی قداست اهل بیت مقدمه‌ای است بر جریان تاریخی «غدیرخم» و بر مراسم مهم «تبلیغ ولایت» و «اتمام نعمت» که از راه اعلان مسئله امامت و رهبری تحقق پذیرفت. ‏

‏‏فرمان حضور اهل بیت در صحنه حساس و شورانگیز «مباهله» و نزول سوره مبارکه «هل اتی» و آیه «مودت» و همه فضائل قرآنی خاندان عصمت زیربنای فرمان تبعیت از «اولوا الامر» و به عنوان معرفی مصادیق اتم و نمونه‌های بارز صاحبان «ولایت» و رهبری امت است همانگونه که حدیث «سد ابواب» و «اخوت» و «منزلت» و «ابلاغ سوره برائت» و همه فضائل اهل بیت که هر یک فضیلتی است مستقل در عین حال مقدمه‌ای است بر این فضلیت والا که ‏‏«انت ولی کل مومن و مومنة»‏‏ و ‏‏«الولایة لآل محمد امان من العذاب».‏‎[11]‎

‏‏و شاید حکمت وجوب ذکر صلوات و فرستادن درود بر (آل محمد) در تشهد نماز رمز بقای این حقیقت تا قیامت است که هر مسلمانی موظف است روزانه حداقل نه بار بر این واقعیت اعتراف و پس از شهادت به توحید و رسالت، آل محمد را به عنوان اولیای خدا در عالم هستی بشناسد که ‏‏«من لم یصل علیهم لا صلاة له»‏‎[12]‎

‏‏بنابراین نباید تصور شود که در تحقق ولایت نسبت به ائمه تنها ارادت و محبت و اعتقاد به وجود سجایای اخلاقی و فضائل معنوی در آنان کافی است و اگر این بینش در مفهوم ولایت پذیرفته شود باید همه مسلمانان به جز ناصبی‌ها را به اصطلاح «ولایتی» به شمار آورد زیرا همه مسلمانان ولایت به این مفهوم را نسبت به اهل‌بیت پذیرفته‌اند و حتی متعصب‌ترین علمای اهل سنت نه تنها ولایت را انکار نمی‌کنند بلکه توسل به ولایت را از برترین عبادات می‌دانند. ‏‎[13]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 353

‎‏آری اگر ولایت به معنای دوستی و مجرد از مفهوم مدیریت شئون جامعه بود مسلماً این همه تلاش برای مبارزه با آن به وجود نمی‌آمد. ‏

‏‏نکته دوم اینکه: ولایت به مفهوم حکومت اختصاص به معصومان ندارد و این وظیفه مهم در زمان غیبت به علما و فقهای امت محول گردیده است و بر فقهای امت است که حاکمیت و مدیریت شئون جامعه را به عهده بگیرند و قوانین الهی را اجرا کنند و از حوزه اسلام محافظت نمایند و از تسلط دشمنان به سرنوشت مسلمین جلوگیری کنند. ‏

‏‏و این تفکر که ولایت اختصاص به معصومین دارد و در زمان غیبت قابل اعمال نیست تفکری است بی‌اساس و اندیشه‌ای است خطرناک زیرا نتیجه این نوع تفکر به انزوا کشیدن احکام حیات‌بخش اسلام و تحریف شدن قوانین ثابت قرآن و تعطیل نمودن برنامه‌های این کتاب جاودانی است و محدود کردن همه قوانین اجتماعی و سیاسی قرآن است به عبادتهای فردی و ارائه نمودن آئین محمدی است به صورت آئین مسیحیت در محدوده مسجد و معبد، آن هم در صورتی که منافی با منافع حکومتها و مخالف با سیاست آنها نباشد و الا همان مساجد و معابد به مراکز لهو و لعب تبدیل و از اقامه همان شعائر فردی نیز جلوگیری خواهد گردید به طوری که مسلمانان در طول تاریخ و در نقاط مختلف جهان با چنین تجربه‌ای تلخ مواجه بوده‌اند و امروز هم شاهد این حقیقت ناگوار می‌باشند. ‏

‏‏آری اگر اجرای احکام قرآن به (مفتاح ولایت) نیازمند است و اگر پیاده کردن قوانین اسلام دلیلی به نام «ولی» را می‌طلبد، این نیاز با مرور زمان و گسترش اسلام هر چه بیشتر و با پیدایش عداوتهای شدید دشمنان و بروز کینه‌های عمیق مستکبران هر چه آشکارتر می‌گردد. ‏

‏‏مگر می‌توان پذیرفت که اجرای احکام و پیاده کردن برنامه‌های قرآن در زمان معصومین(ع) نیازمند به ولایت و تشکیل حکومت بود که آن بزرگواران برای تحقق آن تلاش می‌کردند و در صورت امکان قیام نموده و نهضت عاشورا را به وجود آوردند ولی امروز ایجاد چنین حکومت و اجرای این ولایت لازم نیست؟!‏

‏‏مگر می‌توان پذیرفت که اسلام در قرن اول و دوم مورد تهدید و تهاجم دشمنان و مخالفان بود اما امروز در معرض این تهدید و تهاجم نیست؟! که این تفکری است بی‌اساس و اندیشه‌ای است باطل. ‏

‏‏این بود خلاصه آنچه که می‌توان به عنوان «زمینه اعتقادی در نهضت عاشورا» که در «گفتار حسین بن علی(ع)» متجلی است ارائه نمود. ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 354

‎‏زمینه سیاسی در نهضت عاشورا‏

‏‏دومین موضوع و زمینه سیاسی (در نهضت عاشورا) ترک شدن مهمترین عامل سیاسی – اجرائی قوانین اسلام و از بین رفتن عامل اجرائی نظام یعنی امر به معروف و نهی از منکر است و آن هم در این سخنرانی به طور وضوح منعکس گردیده است. ‏

‏‏زیرا حسین بن علی(ع) پس از بیان زمینه اعتقادی در نهضت عاشورا و تذکر انحراف از اصل ولایت زمینه سیاسی این نهضت را مطرح نموده و حاضرین در آن انجمن با شکوه و حساس و همه مسلمانان را در گستره زمان و در همه امکنه مورد خطاب قرار داده و می‌گوید: ‏‎[14]‎

‏‏ای مردم؛ از پندی که خدا به اولیا و دوستانش به صورت نکوهش از علمای یهود داده است عبرت بگیرید آنجا که می‌فرماید چرا علمای دینی و احبار، یهودیان را از سخنان گناه و آلوده و از خوردن حرام نهی نمی‌کنند و باز می‌فرماید آن عده که از بنی‌اسرائیل کافر شدند مورد لعن و نفرین قرار گرفتند تا آنجا که می‌فرماید آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند یکدیگر را نهی نمی‌کردند و چه بدکاری مرتکب می‌شدند.‏

‏‏حسین بن علی(ع) به گفتارش چنین ادامه داد: ‏

‏‏در حقیقت خدا سکوت آنان را از این جهت عیب می‌شمارد که با چشم خود می‌دیدند که ستمکاران به زشتکاری و فساد پرداخته‌اند ولی منعشان نمی‌کردند و این سکوت به خاطر علاقه به مال بود که از آنان دریافت می‌کردند و به خاطر ترسی بود که از آزار و تعقیب آنان به دل راه می‌دادند در حالی که خدا می‌فرماید از مردم نترسید و از من بترسید و می‌فرماید مومنان دوستدار یکدیگرند همدیگر را امر به معرف و  نهی از منکر می‌کنند. ‏

‏‏حسین بن علی(ع) آنگاه چنین توضیح داد: ‏

‏‏خداوند در این آیه در شمردن صفات مومنان که مظهر دوستی و هدایت متقابلند از امر به معروف و نهی از منکر شروع می‌کند و نخست آن را واجب می‌شمارد زیرا می‌داند که این عمل عامل قوی است برای دعوت به اسلام و نیروی محکمی است برای بازگرداندن ثروتهای عمومی و غنائم جنگی و دریافتن و جمع‌آوری صدقات (زکاتها و همه مالیاتهای الزامی و داوطلبانه) از موارد صحیح و واجب آن و هزینه کردن آنها در موارد صحیح و شروع آن.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 355

‎‏مهمترین بعد در امر به معروف و نهی از منکر‏

‏‏حسین بن علی(ع) در این بخش از گفتار خود با بیان دومین زمینه نهضت عاشورا و عدم اجرای امر به معروف و نهی از منکر مهاجران و انصار را مورد خطاب و مسامحه آنان را در این امر مهم که اساس نظام اجتماعی اسلام بر آن استوار است مورد ملامت و نکوهش قرارداده است و یکی از علل به وجود آمدن ظلمهای اجتماعی و مسلط شدن ظالمانه و ستمگران بر سرنوشت مسلمین را که در آغاز خطبه عنوان نموده است کوتاهی در این وظیفه خطیر و سهل‌انگاری در این امر مهم معرفی فرموده است ولی آنچه که در این قسمت از سخن امام علیه‌السلام قابل توجه و حائز اهمیت است بیان ابعاد وسیع و مفهوم گسترده امر به معروف و نهی از منکر و اشاره به مهمترین بعد و جنبه عملی در این مساله اساسی و حیاتی است زیرا امام علیه‌السلام با استناد به دو آیه از قرآن مجید می‌فرماید: اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه برقرار شود همۀ واجبات از کوچک و بزرگ عملی و همه مشکلات حل خواهد شد، آنگاه به عنوان نمونه و مصداق، پنج مورد از این امور را بدین صورت بیان می‌کند: ‏

‏‏1- «‏‏و ذلک ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر دعاء الی الاسلام‏‏، امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام (و جهاد عقیدتی فکری) است.»‏

‏‏2- «‏‏مع رد المظالم‏‏، و بازگرداندن حقوق ستمدیدگان است.»‏

‏‏3- «‏‏و مخالفة الظالم‏‏، مبارزه با ستمگران است.»‏

‏‏4- «‏‏و قسمة الفیء و الغنائم‏‏، توزیع عادلانۀ ثروتهای عمومی و غنائم جنگی است.»‏

‏‏5- «‏‏و اخذ الصدقات من مواضعها و وضعها فی حقها‏‏، و جمع‌آوری صدقات (و همه مالیاتها) از موارد صحیح و صرف کردن آنها در موارد شرعی آنها است.»‏

‏‏و پر واضح است که قیام به امر به معروف و نهی از منکر در این سطح وسیع، مبارزه به ستمگران و گرفتن حقوق ستمدیدگان و ریشه‌کن کردن جور و فساد و اقامۀ عدل و داد در جامعه در این سطح نمی‌تواند به صورت فردی و یا با امر به معروف قولی و بدون تشکیل حکومت اسلامی و ایجاد نیروی اجرائی امکان‌پذیر باشد. ‏

‏‏و این بیان حسین بن علی علیه‌السلام پاسخ روشنی است به کسانی که این امر مهم و زیربنائی را در ابعاد کوچک و در جهت فردی و در جنبه قولی و نه عملی آن کافی می‌دانند و دلیل دیگری است‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 356

‎‏بر وجوب تشکیل حکومت اسلامی و بر اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه. و به همین دلیل و دلایل فراوان دیگر است که گروهی از فقهای بزرگ شیعه جهاد را با تمام اهمیت و عظمتش و با تمام ابعاد و احکامش، سنخی از امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و گوشه‌ای از این دو وظیفه مهم اسلامی به حساب می‌آورند و جمله «‏‏اشهد انک قد اقمت الصلاة و آتیت الزکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر‏‏» که در زیارت حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام آمده گواه این حقیقت است و این معنا را  تفهیم می‌کند که قیام و نهضت آن حضرت در مقابل حکومت یزید به جهت اجرای فرائض الهی و اقامۀ نماز و زکات و برای انجام وظیفۀ امر به معروف و نهی از منکر بوده است. ‏

‏‏این بود دومین عامل در نهضت عاشورا که حسین بن علی(ع) در آن مجلس حساس با صراحت کامل مطرح و با استشهاد از قرآن کریم شنوندگان و کسانی را که در انجام این وظیفۀ مهم اهمال نموده‌اند مورد نکوهش قرار داده است. ‏

‏‏خودباختگی سران جامعه اسلامی‏

‏‏سومین عامل در نهضت عاشورا که در کلام حسین بن علی(ع) منعکس گردیده و قسمت مهم دو بخش اخیر از خطبه را به خود اختصاص داده و از نظر اجتماعی انگیزۀ موثر و زمینۀ اساسی در نهضت عاشورا به حساب می‌آید. خودباختگی سران قوم و شخصیتهای مذهبی و عدم احساس مسئولیت در میان این قشر از جامعه اسلامی است که آن حضرت در این سخنرانی این گروه از صحابه و یاران رسول خدا و شخصیتهای اجتماعی مذهبی آن روز را که در آن مجلس حضور داشتند مورد خطاب قرار داده است افرادی که در جامعه و در میان اقوام و عشیرۀ خود نفوذ داشتند و قادر بودند جامعه را به حرکت درآورند و قول و عمل و گفتار و کردار و حرکت و سکون آنها برای آحاد ملت الگو و سرمشق بود. آنان از جمله کسانی بودند که علی‌القاعده بایستی موقعیت و شخصیت خود را بشناسند و ارزش واقعی خود را دریابند و در فکر سعادت جامعه و نجات مظلومان باشند ولی در اثر رفاه‌طلبی و گرایش به فرار از سختیها و مرارتها و علاقه به زندگی دنیوی و لذایذ مادی و گاهی در اثر تحجر و سطحی‌نگری خود را باخته و برای نیل به اهداف کودکانه و «‏‏خلود الی الارض‏‏» وظیفۀ خطیر خود را فراموش کرده اوامر و نواهی خدا را مطابق امیال خویش تفسیر و تاویل می‌نمودند و در کژراهه گام برمی‌داشتند. ‏

‏‏افرادی که به اعتبار اشتهار به طرفداری حق و پاسداری فضیلت هیبت و شکوه داشتند و در دل اقویا و ضعفا دارای مهابت و مورد احترام همه طبقات بودند اما نه تنها از دین و قرآن پاسداری نکردند‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 357

‎‏و در این راه متحمل آسیب مادی نشدند و محرومیت و شکنجه و زندان را پذیرا نگشتند و با بستگان خود که همه مقدسات را به استهزا گرفته بودند به نزاع و مخاصمه برنخاستند و به حامیان دین و شکنجه‌شدگان در راه اسلام و تبعیدیان در راه قرآن ارجی ننهادند و برای شکسته شدن حریم اسلام و قرآن فریاد ننمودند بلکه عملاً با دشمنان اسلام مداهنه کردند و راه سازش پیش گرفتند و در نتیجه راه  را برای تسلط ظالمان و تضییع حقوق ستمدیدگان هموار ساختند. ‏

‏‏و اینک به نقل بخشی از سخنان آن حضرت در این مورد می‌پردازیم: ‏

‏‏شما‌ ای گروه حاضر! ‌ای گروهی که به علم و دانش شهرت دارید و از شما به نیکی یاد می‌شود و به خیر خواهی و اندرزگوئی و به راهنمائی در جامعه معروف شده‌اید، و به خاطر خدا در دل مردم مهابت پیدا کرده‏‏‌‏‏اید  به طوری که مرد مقتدر از شما بیم دارد و ناتوان به تکریم شما برمی‌خیزد و آن کسی که نه برتری و نه قدرتی بر او دارید شما را بر خود برتری داده است و نعمتهای خویش را از خود دریغ داشته و به شما ارزانی می‌دارد، در موارد حوایج وقتی به دست مردم نمی‌رسد وساطت می‌کنید و در کوچه و خیابان با مهابت پادشاهان و شکوه بزرگان قدم برمی‌دارید.‏‎[15]‎‏ ‏

‏‏آیا بر همه این احترامات و قدرتهای معنوی از این جهت نایل نگشته‏‏‌‏‏اید که به شما امید می‌رود تا به اجرای قانون خدا کمر ببندید گر چه در مورد بیشتر قوانین خدا کوتاهی کرده‌اید؟ بیشتر حقوق الهی را که به عهده دارید فرو گذاشته‏‏‌‏‏اید مثلاً حق ملت را خوار و خفیف کرده‏‏‌‏‏اید و حق افراد ناتوان را ضایع کرده‌اید اما در همان حال به دنبال آنچه حق خویش می‌پندارید برخاسته‌اید نه پولی خرج کرده‌اید و نه جان را در راه آن که آن را آفریده به خطر انداخته‌اید و نه با قبیله و گروهی به خاطر خدا درافتاده‌اید. ‏

‏‏شما  آرزو دارید و حق خود می‌دانید که خداوند بهشتش و همنشینی پیامبرانش و ایمنی از عذابش را به شما ارزانی دارد.‏

‏‏ای کسانی که چنین انتظارهائی از خدا دارید من از این بیمناکم که نکبت خشمش بر شما فرود آید، زیرا در سایۀ عظمت و عزت خدا به منزلتی بلند رسیده‌اید ولی خداشناسانی را که مبلّغ خداشناسی هستند احترام نمی‌کنید حال آن که شما به خاطر خدا در میان بندگانش احترام دارید. ‏

‏‏و نیز از آن جهت بر شما بیمناکم که به چشم خود می‌بینید تعهدات در برابر خداوند (یعنی قراردادهای اجتماعی که نظامات و مناسبات جامعه اسلامی را می‌سازد.) گسسته و زیر پا نهاده شده است اما نگران نمی‌شوید در حالی که به خاطر پاره‌ای از تعهدات پدرانتان، آشفته می‌شوید و اینک تعهداتی که در برابر پیامبر انجام گرفته (یعنی مناسبات اسلامی که از طریق بیعت با پیامبر اکرم تعهد ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 358

‎‏شده همچنین عهد اطاعت و پیروی از جانشینش علی و اولادش که در «غدیر خم» در برابر پیامبر انجام گرفته) مورد بی‌اعتنائی است. ‏

‏‏نابینایان، اشخاص کر و لال و زمینگیران ناتوان در همه شهرها بی‌سرپرست مانده‌اند و بر آنها ترحم نمی‌شود. نه مطابق شأن و منزلتتان عمل می‌کنید و نه به کسی که بدین سان عمل کند و در ارتقای شأن شما بکوشد مدد می‌رسانید. با چرب‌زبانی و چاپلوسی و سازش با ستمکاران، خود را در برابر قدرت ستمکاران حاکم ایمن می‌گردانید. تمام اینها دستورهای خداوند است به صورت نهی یا تناهی که شما از آنها غفلت می‌ورزید. ‏

‏‏اگر بدانید مصیبت شما از مصایب همۀ مردم سهمگینتر است زیرا منزلت و مقام علمایی را از شما بازگرفته‌اند چون در حقیقت امور اداری کشور و صدور احکام قضائی و تصویب برنامه‌های کشور باید به دست دانشمندان روحانی که امین حقوق الهی و دانای حلال و حرامند اجرا شود. اما اینک مقامتان را از شما بازگرفته و ربوده‌اند، و این که چنین مقامی را از دست داده‌اید هیچ علتی ندارد جز این که پیرامون حق (یعنی قانون اسلام و حکم خدا) پراکنده‌اید و درباره سنت پس از این که دلایل روشن بر حقیقت و کیفیت آن وجود دارد، اختلاف کرده‌اید. ‏

‏‏شما مردانی بودید که بر شکنجه و ناراحتی شکیبا و در راه خدا متحمل ناگواری بودید مقررات برای تصویب پیش شما آورده می‌شد و به دست شما صادر می‌شد و شما مرجع کارها بودید. اما شما به ستمکاران مجال دادید تا این مقام را از شما بستانند و اجازه دادید حکومت به دست ایشان بیفتد تا براساس سست حدس و گمان به حکومت پردازند و طریقۀ خودکامگی و اقناع شهوت پیشه سازند. ‏

‏‏مایه تسلط آنان بر حکومت، فرار شما از کشته شدن بود و دلبستگی‌تان به زندگی گریزان دنیا، شما با این روحیه و رویه، توده ناتوان را به چنگال این ستمگران گرفتار آوردید تا یکی برده‏‏‌‏‏وار سرکوفته باشد و دیگری بیچاره‏‏‌‏‏وار سرگرم تأمین آب و نانش، و حکام، خودسرانه در منجلاب سلطنت غوطه خوردند و با هوسبازی خویش ننگ و رسوائی ببار آورند، پیرو بدخویان گردند و در برابر خدا گستاخی ورزند.‏

‏‏در هر شهر سخنوری از ایشان بر منبر است. زمین زیر پایشان و دستشان در آن گشاده است. مردم بندۀ ایشانند و قدرت دفاع از خود ندارند. یک حاکم، دیکتاتور و کینه‏‏‌‏‏ورز و بدخواه است و حاکم دیگر بیچارگان را می‌کوبد و بر آنها قلدری و سختگیری می‌کند و آن دیگر فرمانروائی است که نه خدا را می‌شناسد و نه روز جزا را.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 359

‎‏شگفتا! و چرا شگفت‌زده نباشم! که جامعه در تصرف مرد دغلباز ستمکاری (چون معاویه) است که مأمور مالیاتش ستم می‌ورزد و استاندارش نسبت به اهالی و مؤمنان نامهربان و بیرحم است. خداست که در مورد آنچه درباره‌اش به کشمکش برخاسته‌ایم حکومت و داوری خواهد نمود و درباره آنچه بین ما رخ داده با رأی خویش حکم قاطع خواهد کرد. ‏

‏‏پیش‌بینی صریح نهضت عاشورا‏

‏‏و این بود سخن حسین بن علی(ع) و نهیب ریحانه رسول خدا(ص) و شقشقیه فرزند علی و درد دل جگر گوشه فاطمه زهرا و این بود تبیین زمینه‌های سه گانه نهضت عاشورا در خطبه و کلام آن بزرگوار گر چه مضمون این سخنرانی اراده نهضت و تصمیم بر قیام آن حضرت را از همان تاریخ و در همان مجلس ترسیم می‌کند و تشکیل این جلسه و ایراد این خطبه مقدمه و سرآغاز حرکت آن حضرت به شمار می‌آید و از اقدام او در جهت اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در آینده خبر می‌دهد و تلویحاً شنوندگان را به آمادگی و همکاری با این نهضت دعوت می‌کند ولی در آخرین بخش این خطبه بدین حقیقت تصریح و بر این نهضت تاکید شده است. ‏

‏‏«اللهم انک تعلم انه لم یکن ما کان منا منافسة فی سلطان... فانکم ان لاتنصرونا و تنصفونا قوی الظلمة علیکم و عملوا فی اطفاء نور نبیکم»؛ ‏‏خدایا بی‌شک تو می‌دانی آنچه از ما سرزده (مبارزه ما بر ضد بنی‌امیه) نه رقابت در به دست آوردن قدرت سیاسی است و نه جستجوی ثروت و نعمت دنیوی، بلکه برای این است تا اصول و ارزشهای درخشان آئین تو را ارائه دهیم و جامعه اسلامی را اصلاح کنیم... بنابراین شما گروه علمای دین اگر ما را یاری نکنید و در گرفتن داد، با ما هم‌صدا نگردید ستمگران در مقابل شما قدرت بیشتری پیدا خواهند کرد و در خاموش کردن مشعل فروزان «نبوت» فعالتر خواهند شد».‏

‏‏هدفی که حسین بن علی علیه‌السلام در این خطبه بیان نموده است همان است که سه سال پیش از آن و به هنگام حرکت از مدینه در وصیتنامه تاریخی‌اش اشاره بدان فرموده است: ‏

‏‏و من نه از روی خودخواهی از مدینه خارج شدم و نه برای خوشگذرانی، و نه برای فساد و  ستمگری، بلکه هدف من از این سفر امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امور امت است.‏‎[16]‎

‏‏و این گفتار و حرکت و این اعلان هدف از سوی حسین بن علی(ع) پاسخی است عملی بر موضع آن حضرت که قبلاً در سرزمین منی پیش‌بینی و به سوی آن دعوت کرده بود زیرا حسین بن علی(ع) و همه پیامبران و رهبران معنوی و همه مردان الهی هم منادی بودند و هم لبیک‏‏‌‏‏گو، هم خطیب‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 360

‎‏و گوینده بودند و هم مخاطب و شنونده، هم نهیب زدند و هم حرکت کردند، هم دعوت کردند و هم اجابت نمودند، و در این راه تا آن جا استقامت ورزیدند که رفتن در میان آتش را با آغوش باز پذیرا گردیدند ولی سرانجام بر نمرودیان متمرد، فایق آمدند و اساس توحید را بنا نهادند و چندان پیش رفتند تا دشمن را به میان امواج دریا فرستادند و ملتی را از بردگی و ذلت نجات دادند و تا آن جا بر سر پیمان خود وفادار ماندند که سرهای بریده‌شان در میان طشت و در مقابل دشمن و در پیش چشم خونبار فرزندان خردسالشان شعار پیروزی خون بر شمشیر را سردادند. ‏

‏‏امام خمینی و فرهنگ عاشورا‏

‏‏در طول تاریخ گر چه انقلابها و نهضتهای فراوانی از نهضت عاشورا منبعث گردیده و قیامهای متعددی در پرتو قیام نورانی و تاریخ حسین بن علی(ع) بوجود آمده است و فرهنگ عاشورا موجب قیام بنی‌الحسن، علویان، فاطمیان و... بوده است اما نهضت پرشور و انقلاب عظیمی که در آستانه قرن پانزدهم هجرت به وقوع پیوست و حرکت عظیم اسلامی که با ولایت و رهبری امام امت و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی سلام الله علیه و با الهام گرفتن از فرهنگ عاشورا به وجود آمد بی‌سابقه‌ترین حرکت و بزرگترین نهضت پس از نهضت عاشورا در جهان اسلام و عظیم‌ترین قیام در تاریخ روحانیت و مرجعیت شیعه است و نمونه‌ای است از اعمال «اصل ولایت» و پیروی از فرمان رهبری امت که تمام معادلات سیاسی – نظامی جهان را در هم ریخت و بر ویرانه‌های شاهنشاهی دوهزار و پانصد ساله ایران کاخ با عظمت جمهوری اسلامی را برافراشت و تمام نقشه‌های جهان کفر و الحاد را که در طول قرنها برای نابودی اسلام و قرآن طراحی کرده بودند نقش بر آب ساخت و برای اسلام حیاتی نو و برای مسلمانان امیدی تازه و حرکتی جدید آفرید حرکتی که دوستان و دشمنان اسلام را در اعجاب و حیرت فرو برد و شرق و غرب را در مقابل اسلام به زانو در آورد و سردمداران کفر را به خاک مذلت نشانید. ‏

‏‏و اینک از خداوند منان مسئلت داریم که ما و همه اقشار جامعه خصوصاً علما و روحانیون را که برگزیدگان امت و نگهبانان اسلام و قرآن و پاسداران ولایتند موفق فرماید که ادامه‏‏‌‏‏دهندۀ راه امام و حافظان خون پاک شهدا باشیم.‏

‏‏منابع متن خطبه ‏

‏‏در متن خطبه حسین بن علی(ع) از منابع زیر استفاده شده است: ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 361

‎‏1- کتاب سلیم بن قیس هدوی‏

‏‏2- احتجاج طبرسی‏

‏‏3- بحارالانوار‏

‏‏4- وافی‏

‏‏5- کتاب البیع و حکومت اسلامی امام امت‏

‏‏6- تحف العقول‏

‏‏7- مکاسب‏

‏‏8- حاشیه مکاسب مرحوم کمپانی و مرحوم شهیدی‏

‏‏9- الغدیر‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 362

‎
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 363

‎‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 364

• - ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه 11 / 44 – 46 از ابولحسن مدائنی متوفای 225
• - سلیم بن قیس هلالی، السقیفه، طبع دارالکتب الاسلامیة 206 – طبرسی، الاحتجاج طبع دارالنعمان نجف 2 / 15 – علامه مجلسی، بحارالانوار، چاپ کمپانی 8 / 79
• - از جمله این افراد قیس بن سعدبن عباده و عبداله بن عباس می باشد.
• - اما بعد فان هذا الطّاغیةَ قَدَ فَعَلَ بنا و بشیعتنا ما قد رایتم و علمتم و شهدتم و انی ارید ان اسألکم عن شی فان صدقت فَصَدّقونی، و ان کذبت فَکَذّبونی، اسمعوا مقالتی و اکتبوا قولی ثم ارجعوا الی امصارکم و قبائلکم، فمن امنتم من الناس و وثقتم به فادعوهم الی ما تعلمون من حقنا فانی اتخوف ان یدرس هذا الامر و یذهب الحق و یغلب والله متم نوره و لو کره الکافرون.انشدکم الله اتعلمون ان علی بن ابی طالب کان اخا رسول الله صلی الله علیه و آله حین آخی بین اصحابه فاخی بینه و بین نفسه و قال: انت اخی و انا اخوک فی الدنیا و الاخرة؛ قالوا: اللهم نعم.قال: انشدکم الله هل تعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله اشتری موضع مسجده منازله فابتناه ثم ابتنی فیه عشرة منازل تسعة له و جعل عاشرها فی وسطها لابی، ثم سد کل باب شارع الی المسجد غیر بابه فی ذلک من تکلم فتکلم، فقال ما انا سددت ابوابکم و فتحت بابه ولکن الله امرنی بسد ابوابکم و فتح بابه، ثم نهی الناس ان یناموا فی المسجد غیره، و کان یجنب فی المسجد و منزله فی منزل رسول الله صلی الله و علیه و آله فولدلرسول الله صلی الله علیه و آله و له فیه اولاد؟ قالو: اللهم نعم.فقال: ان الله امرنی ان ابنی مسجداً طاهرً لایسکنه غیری و غیر اخی و بنیه؟ قالو: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله نصبه یوم غدیر خم فنادی له بالولایة و قال: لیبلغ الشاهد الغائب؟ قالو: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال له فی غزوة تبوک: انت منی بمنزلة هارون من موسی، و انت ولی کل مومن بعدی؟ قالوا: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله حین دعا النصاری من اهل نجران الی المباهلة لم یات الا به و بصاحبته و البنیه؟ قالوا، اللهم نعم.
• - اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم؛ نساء: 59.
• - ذلک بان مجاری الامور و الاحکام علی ایدی العلماء بالله الامناء علی حلاله و حرامه؛ از فرازهای خطبه حسین بن علی(ع) در منی
• - عن ابی جعفر(ع) قال: بنی الاسلام علی خمسة اشیاء الصلاة و الزکاة و الحج و الولایة؛ قلت: و ای شی من ذلک افضل؛ فقال: الولایة افضل لانها مفتاحهن و الوالی هو الدلیل علیهن. اصول کافی جلد 2 ص 18
• - احقاق الحق 9 / 494
• - اشاره به اشعار معروف امام شافعی است که ابن حجر مکی در صواعق محرقه ص 8 از وی نقل نموده است: یا اهل بیت رسول الله جعکم فرض من الله فی القرآن انزله کفاکم من عظیم القدر انکم من لم یصل علیکم لا صلاة له.
• - از جمله فضل بن روزبهان از متکلمین متعصب اهل سنت می گوید: «و اما التوسل بولایة علی فهو حق و من اقرب الوسائل» احقاق الحق، 7 / 452
• - اعتبر و ایها الناس بما وعظ الله به اولیائه من سوء ثنائه علی الاجبار اذ یقول: «لولا ینهاهم الربانیون و الاخبار عن قولهم الاثم» و قال: «لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل – الی قوله – لبئس ما کانوا یفعلون» و انما عباب الله ذلک علیهم، لانهم کانوا یرون من الظلمة لذین بین اظهرهم المنکر و الفساد فلاینهونهم عن ذلک رغبة فیما کانوا ینالون منهم و رهبة مما یحذرون و الله یقول: «فلا تخشوا الناس و اخشون و قال المومنون و المومنات بعضه الاولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» فبدالله بالامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضة منه لعلمه بانها اذ ادّیت و اقیمت استقامت الفرائض کلها هینها و صعبها و ذلک ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر دعاء الی الاسلام مع رد المظالم و مخالفة الظالم و قسمة الفیء و الغنائم و اخذ الصدقات من مواضعها و وضعها فی حقها.
• - ثم انتم ایتها العصابة بالعلم مشهورة و بالخیر مذکورة و بالنصیحة معروفة و بالله فی انفس الناس مهابة، یهابکم الشریف و یکرمکم الضعیف و یوثرکم من لا فضل لکم علیه، و لایدلکم عنده، تشفعون فی الحوایج اذا متنعت من طلابها، و تمشون فی الطرق بهیبة الملوک و کرامة الاکابر.الیس کل ذلک انما نلتموه بما یرجی عندکم من القیام بحق الله و ان کنتم عن اکثر حقه تقسرون فاستخفتم بحق الائمة فاما حق الضعفاء فضیعتم، و اما حقکم بزعمکم فطلبتم فلا مالا بذلتموه و لا نفساً خاطرتم بها للذی خلقها و لا عشیرة عادیتموها فی ذات الله.انتم تنمنون عل الله جنته و مجاورة رسله و امانا من عذابه، لقد خشیت علیکم ایها المتمنون علی الله ان تخل بکم نقمة من نقماته لانکم بلغتم من کرامة بالله منرلة فضلتم بها و من یعرف بالله لاتکرمون و انتم بالله فی عباده تکرمون.و قد ترون عهود الله منقوضة فلا تفرعون و انتم لبعض ذمم آبائکم تفزعون و ذمة رسول الله مخفورة محفورة و العمی و البکم و الزمن فی المدائن مهلة لا ترحمون و لا فی منزلتکم تعملون، و لا من عمل فیها تعینون. و بالادهان و المصانعة عند الظلمة تامنون، کل ذلک مما امر کک الله به من النه و التناهی و انتم عنه غافلون.و انتم اعظم الناس مصیبة لما غلبتم علیه من منازل العلماء لو کنتم تشعرون، ذلک بان مجاری الامور و الاحکام علی ایدی العلماء بالله الامناء عل حلاله و حرامه، فانتم المسلوبون تلک المنزلة و ما سُلِبتم ذلک الا بتفرقکم عن الحق و اختلافکم فی السنة بعد البینة الواضحة.لو صبرتم علی الاذی و تحملتم الموونة فی ذات الله کانت امور الله علیکم ترد و عنکم تصدر و الیکم ترجع، و لکنکم مکنتم الظلمة من منزلتکم، و استسلمتم امور الله فی ایدیهم یعملون بالشبهات و یسیرون فی الشهوات.سلطهم علی ذلک فرارکم من الموت و اعجابکم بالحیاة التی ه مفارقتکم فاسلمتم الضعفاء فی ایدیهم، فمن بین مستعبد مقهور، و بین مستضعف علی معیشته مغلوب: یتقلبون فی الملک بآرائم، و یستشعرون الخزی باهوائهم اقتداء بالاشرار و جراة عل الجبار.فی کل بلد منهم منبره خطیب مقع فلارض لهم شاغرة و ایدیهم فیما مبسوطة و الناس لهم خول، لایدفعون ید لا مس، فمن بین جبار عنید، و ذی سطوة علی الضعفة شدید، مطاع لایعرف المبدی المعید.فیا عجباً و ما لی لا اعجب و الارض من غاش غشوم و متصدق ظلوم و عامل علی المومنین بهم غیر رحیم، فالله الحکم فیما فیه تنازعتا و القاضی بحکمه فیما شجر بیننا.
• - و انی لم اخرج اشراً و لا بطراً و لا مفسداً و لا ظالماً و انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی(ص) ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و اب علی بن ابیطالب... ر ک به سخنان حسین بن علی(ع) از بین نویسنده از انتشارات جامعه مدرسین صفحه 32.

نقش نهضت عاشورا و تعالیم عاشورایی امام خمینی (س)

‏‏نقش نهضت عاشورا و تعالیم عاشورایی امام خمینی(س) در حماسه دفاع مقدس ‏

‏‏

‏گر چه این انحراف و تناقض سه ضلعی و تضاد سه قطبی از نظر یک عده مسئله‌ای مربوط به گذشته تاریخ و عملی انجام شده تلقی می‌شود اما نمی‌توان انکار کرد که نتایج تلخ و زیانبار آن که با گذشت زمان ظاهر و عامل به وجود آمدن خلافت موروثی بنی‌امیه و بنی‌مروان و بنی‌عباس گردید آنچنان وسیع و گسترده است که هیچ تحلیل‌گر اجتماعی توان ارزیابی آن، و هیچ تاریخ‌نویس محقق و جامعه‌شناس  تیزبین را یارای ذکر و بیان آن نیست. ‏

‏‏حوادث دوران خلفا به ویژه حوادث تلخ دوران پنج ساله خلافت امیرمومنان(ع) و ظلم و ستمی که پس از آن حضرت بر جامعه اسلامی وارد گردید و همچنین تسلط عنصری فاسد مانند یزید بن معاویه بر سرنوشت مسلمانان از آثار انحراف در اصل ولایت بود که دامنه آن بر قرون متمادی و در گستره جهان اسلام کشیده شد. که امروز هم گروه کثیری از مسلمانان در سطح جهان مرارت و تلخی آن را احساس می‌کنند ولی چه بسا از درک موضوع و دریافت ریشه اصلی آن غافل و عاجزند. ‏

‏‏دو نکته مهم در اصل ولایت‏

‏‏در اینجا به مناسبت بحث ولایت و آثار زیانبار انحراف از این اصل اصیل تذکر دو نکته را لازم می‌دانیم: ‏

‏‏نکته اول اینکه: ولایت با آن اهمیتی که در قرآن و حدیث آمده و حسین بن علی(ع) انحراف از آن را به عنوان یکی از زمینه‌های نهضت خویش معرفی نموده است نه موضوعی است در حد دوستی‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 352

‎‏و محبت اهل‌بیت عصمت و طهارت بلکه یک وظیفه عقیدتی عملی است در طول پیروی و تبعیت از خدا و رسول(ص).‏‎[8]‎

‏‏ولایت همان مقام اولی به نفس بودن بر افراد و مدیریت همه شئون جامعه بر اساس قانون الهی و دور ساختن قدرت و حکومت طاغوتیان و امحای سلطه مستکبران از صحنه سیاست است. ‏‎[9]‎

‏‏ولایت مفتاح و کلید اجرای همه احکام و «ولی» دلیل و هدایت‌کننده بر همه قوانین الهی است. ‏‎[10]‎

‏‏ولایت مهمتر از همۀ  فرائض و اصل و ریشۀ همه واجبات و در رأس همۀ فضائل است و به تعبیر دیگر تمام فضائل و مناقب در ائمه هدی(ع) را باید مقدمه و سرآغاز تحقق ولایت بدانیم، نزول آیه «تطهیر» و اعلان جهانی قداست اهل بیت مقدمه‌ای است بر جریان تاریخی «غدیرخم» و بر مراسم مهم «تبلیغ ولایت» و «اتمام نعمت» که از راه اعلان مسئله امامت و رهبری تحقق پذیرفت. ‏

‏‏فرمان حضور اهل بیت در صحنه حساس و شورانگیز «مباهله» و نزول سوره مبارکه «هل اتی» و آیه «مودت» و همه فضائل قرآنی خاندان عصمت زیربنای فرمان تبعیت از «اولوا الامر» و به عنوان معرفی مصادیق اتم و نمونه‌های بارز صاحبان «ولایت» و رهبری امت است همانگونه که حدیث «سد ابواب» و «اخوت» و «منزلت» و «ابلاغ سوره برائت» و همه فضائل اهل بیت که هر یک فضیلتی است مستقل در عین حال مقدمه‌ای است بر این فضلیت والا که ‏‏«انت ولی کل مومن و مومنة»‏‏ و ‏‏«الولایة لآل محمد امان من العذاب».‏‎[11]‎

‏‏و شاید حکمت وجوب ذکر صلوات و فرستادن درود بر (آل محمد) در تشهد نماز رمز بقای این حقیقت تا قیامت است که هر مسلمانی موظف است روزانه حداقل نه بار بر این واقعیت اعتراف و پس از شهادت به توحید و رسالت، آل محمد را به عنوان اولیای خدا در عالم هستی بشناسد که ‏‏«من لم یصل علیهم لا صلاة له»‏‎[12]‎

‏‏بنابراین نباید تصور شود که در تحقق ولایت نسبت به ائمه تنها ارادت و محبت و اعتقاد به وجود سجایای اخلاقی و فضائل معنوی در آنان کافی است و اگر این بینش در مفهوم ولایت پذیرفته شود باید همه مسلمانان به جز ناصبی‌ها را به اصطلاح «ولایتی» به شمار آورد زیرا همه مسلمانان ولایت به این مفهوم را نسبت به اهل‌بیت پذیرفته‌اند و حتی متعصب‌ترین علمای اهل سنت نه تنها ولایت را انکار نمی‌کنند بلکه توسل به ولایت را از برترین عبادات می‌دانند. ‏‎[13]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 353

‎‏آری اگر ولایت به معنای دوستی و مجرد از مفهوم مدیریت شئون جامعه بود مسلماً این همه تلاش برای مبارزه با آن به وجود نمی‌آمد. ‏

‏‏نکته دوم اینکه: ولایت به مفهوم حکومت اختصاص به معصومان ندارد و این وظیفه مهم در زمان غیبت به علما و فقهای امت محول گردیده است و بر فقهای امت است که حاکمیت و مدیریت شئون جامعه را به عهده بگیرند و قوانین الهی را اجرا کنند و از حوزه اسلام محافظت نمایند و از تسلط دشمنان به سرنوشت مسلمین جلوگیری کنند. ‏

‏‏و این تفکر که ولایت اختصاص به معصومین دارد و در زمان غیبت قابل اعمال نیست تفکری است بی‌اساس و اندیشه‌ای است خطرناک زیرا نتیجه این نوع تفکر به انزوا کشیدن احکام حیات‌بخش اسلام و تحریف شدن قوانین ثابت قرآن و تعطیل نمودن برنامه‌های این کتاب جاودانی است و محدود کردن همه قوانین اجتماعی و سیاسی قرآن است به عبادتهای فردی و ارائه نمودن آئین محمدی است به صورت آئین مسیحیت در محدوده مسجد و معبد، آن هم در صورتی که منافی با منافع حکومتها و مخالف با سیاست آنها نباشد و الا همان مساجد و معابد به مراکز لهو و لعب تبدیل و از اقامه همان شعائر فردی نیز جلوگیری خواهد گردید به طوری که مسلمانان در طول تاریخ و در نقاط مختلف جهان با چنین تجربه‌ای تلخ مواجه بوده‌اند و امروز هم شاهد این حقیقت ناگوار می‌باشند. ‏

‏‏آری اگر اجرای احکام قرآن به (مفتاح ولایت) نیازمند است و اگر پیاده کردن قوانین اسلام دلیلی به نام «ولی» را می‌طلبد، این نیاز با مرور زمان و گسترش اسلام هر چه بیشتر و با پیدایش عداوتهای شدید دشمنان و بروز کینه‌های عمیق مستکبران هر چه آشکارتر می‌گردد. ‏

‏‏مگر می‌توان پذیرفت که اجرای احکام و پیاده کردن برنامه‌های قرآن در زمان معصومین(ع) نیازمند به ولایت و تشکیل حکومت بود که آن بزرگواران برای تحقق آن تلاش می‌کردند و در صورت امکان قیام نموده و نهضت عاشورا را به وجود آوردند ولی امروز ایجاد چنین حکومت و اجرای این ولایت لازم نیست؟!‏

‏‏مگر می‌توان پذیرفت که اسلام در قرن اول و دوم مورد تهدید و تهاجم دشمنان و مخالفان بود اما امروز در معرض این تهدید و تهاجم نیست؟! که این تفکری است بی‌اساس و اندیشه‌ای است باطل. ‏

‏‏این بود خلاصه آنچه که می‌توان به عنوان «زمینه اعتقادی در نهضت عاشورا» که در «گفتار حسین بن علی(ع)» متجلی است ارائه نمود. ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 354

‎‏زمینه سیاسی در نهضت عاشورا‏

‏‏دومین موضوع و زمینه سیاسی (در نهضت عاشورا) ترک شدن مهمترین عامل سیاسی – اجرائی قوانین اسلام و از بین رفتن عامل اجرائی نظام یعنی امر به معروف و نهی از منکر است و آن هم در این سخنرانی به طور وضوح منعکس گردیده است. ‏

‏‏زیرا حسین بن علی(ع) پس از بیان زمینه اعتقادی در نهضت عاشورا و تذکر انحراف از اصل ولایت زمینه سیاسی این نهضت را مطرح نموده و حاضرین در آن انجمن با شکوه و حساس و همه مسلمانان را در گستره زمان و در همه امکنه مورد خطاب قرار داده و می‌گوید: ‏‎[14]‎

‏‏ای مردم؛ از پندی که خدا به اولیا و دوستانش به صورت نکوهش از علمای یهود داده است عبرت بگیرید آنجا که می‌فرماید چرا علمای دینی و احبار، یهودیان را از سخنان گناه و آلوده و از خوردن حرام نهی نمی‌کنند و باز می‌فرماید آن عده که از بنی‌اسرائیل کافر شدند مورد لعن و نفرین قرار گرفتند تا آنجا که می‌فرماید آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند یکدیگر را نهی نمی‌کردند و چه بدکاری مرتکب می‌شدند.‏

‏‏حسین بن علی(ع) به گفتارش چنین ادامه داد: ‏

‏‏در حقیقت خدا سکوت آنان را از این جهت عیب می‌شمارد که با چشم خود می‌دیدند که ستمکاران به زشتکاری و فساد پرداخته‌اند ولی منعشان نمی‌کردند و این سکوت به خاطر علاقه به مال بود که از آنان دریافت می‌کردند و به خاطر ترسی بود که از آزار و تعقیب آنان به دل راه می‌دادند در حالی که خدا می‌فرماید از مردم نترسید و از من بترسید و می‌فرماید مومنان دوستدار یکدیگرند همدیگر را امر به معرف و  نهی از منکر می‌کنند. ‏

‏‏حسین بن علی(ع) آنگاه چنین توضیح داد: ‏

‏‏خداوند در این آیه در شمردن صفات مومنان که مظهر دوستی و هدایت متقابلند از امر به معروف و نهی از منکر شروع می‌کند و نخست آن را واجب می‌شمارد زیرا می‌داند که این عمل عامل قوی است برای دعوت به اسلام و نیروی محکمی است برای بازگرداندن ثروتهای عمومی و غنائم جنگی و دریافتن و جمع‌آوری صدقات (زکاتها و همه مالیاتهای الزامی و داوطلبانه) از موارد صحیح و واجب آن و هزینه کردن آنها در موارد صحیح و شروع آن.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 355

‎‏مهمترین بعد در امر به معروف و نهی از منکر‏

‏‏حسین بن علی(ع) در این بخش از گفتار خود با بیان دومین زمینه نهضت عاشورا و عدم اجرای امر به معروف و نهی از منکر مهاجران و انصار را مورد خطاب و مسامحه آنان را در این امر مهم که اساس نظام اجتماعی اسلام بر آن استوار است مورد ملامت و نکوهش قرارداده است و یکی از علل به وجود آمدن ظلمهای اجتماعی و مسلط شدن ظالمانه و ستمگران بر سرنوشت مسلمین را که در آغاز خطبه عنوان نموده است کوتاهی در این وظیفه خطیر و سهل‌انگاری در این امر مهم معرفی فرموده است ولی آنچه که در این قسمت از سخن امام علیه‌السلام قابل توجه و حائز اهمیت است بیان ابعاد وسیع و مفهوم گسترده امر به معروف و نهی از منکر و اشاره به مهمترین بعد و جنبه عملی در این مساله اساسی و حیاتی است زیرا امام علیه‌السلام با استناد به دو آیه از قرآن مجید می‌فرماید: اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه برقرار شود همۀ واجبات از کوچک و بزرگ عملی و همه مشکلات حل خواهد شد، آنگاه به عنوان نمونه و مصداق، پنج مورد از این امور را بدین صورت بیان می‌کند: ‏

‏‏1- «‏‏و ذلک ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر دعاء الی الاسلام‏‏، امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام (و جهاد عقیدتی فکری) است.»‏

‏‏2- «‏‏مع رد المظالم‏‏، و بازگرداندن حقوق ستمدیدگان است.»‏

‏‏3- «‏‏و مخالفة الظالم‏‏، مبارزه با ستمگران است.»‏

‏‏4- «‏‏و قسمة الفیء و الغنائم‏‏، توزیع عادلانۀ ثروتهای عمومی و غنائم جنگی است.»‏

‏‏5- «‏‏و اخذ الصدقات من مواضعها و وضعها فی حقها‏‏، و جمع‌آوری صدقات (و همه مالیاتها) از موارد صحیح و صرف کردن آنها در موارد شرعی آنها است.»‏

‏‏و پر واضح است که قیام به امر به معروف و نهی از منکر در این سطح وسیع، مبارزه به ستمگران و گرفتن حقوق ستمدیدگان و ریشه‌کن کردن جور و فساد و اقامۀ عدل و داد در جامعه در این سطح نمی‌تواند به صورت فردی و یا با امر به معروف قولی و بدون تشکیل حکومت اسلامی و ایجاد نیروی اجرائی امکان‌پذیر باشد. ‏

‏‏و این بیان حسین بن علی علیه‌السلام پاسخ روشنی است به کسانی که این امر مهم و زیربنائی را در ابعاد کوچک و در جهت فردی و در جنبه قولی و نه عملی آن کافی می‌دانند و دلیل دیگری است‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 356

‎‏بر وجوب تشکیل حکومت اسلامی و بر اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه. و به همین دلیل و دلایل فراوان دیگر است که گروهی از فقهای بزرگ شیعه جهاد را با تمام اهمیت و عظمتش و با تمام ابعاد و احکامش، سنخی از امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و گوشه‌ای از این دو وظیفه مهم اسلامی به حساب می‌آورند و جمله «‏‏اشهد انک قد اقمت الصلاة و آتیت الزکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر‏‏» که در زیارت حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام آمده گواه این حقیقت است و این معنا را  تفهیم می‌کند که قیام و نهضت آن حضرت در مقابل حکومت یزید به جهت اجرای فرائض الهی و اقامۀ نماز و زکات و برای انجام وظیفۀ امر به معروف و نهی از منکر بوده است. ‏

‏‏این بود دومین عامل در نهضت عاشورا که حسین بن علی(ع) در آن مجلس حساس با صراحت کامل مطرح و با استشهاد از قرآن کریم شنوندگان و کسانی را که در انجام این وظیفۀ مهم اهمال نموده‌اند مورد نکوهش قرار داده است. ‏

‏‏خودباختگی سران جامعه اسلامی‏

‏‏سومین عامل در نهضت عاشورا که در کلام حسین بن علی(ع) منعکس گردیده و قسمت مهم دو بخش اخیر از خطبه را به خود اختصاص داده و از نظر اجتماعی انگیزۀ موثر و زمینۀ اساسی در نهضت عاشورا به حساب می‌آید. خودباختگی سران قوم و شخصیتهای مذهبی و عدم احساس مسئولیت در میان این قشر از جامعه اسلامی است که آن حضرت در این سخنرانی این گروه از صحابه و یاران رسول خدا و شخصیتهای اجتماعی مذهبی آن روز را که در آن مجلس حضور داشتند مورد خطاب قرار داده است افرادی که در جامعه و در میان اقوام و عشیرۀ خود نفوذ داشتند و قادر بودند جامعه را به حرکت درآورند و قول و عمل و گفتار و کردار و حرکت و سکون آنها برای آحاد ملت الگو و سرمشق بود. آنان از جمله کسانی بودند که علی‌القاعده بایستی موقعیت و شخصیت خود را بشناسند و ارزش واقعی خود را دریابند و در فکر سعادت جامعه و نجات مظلومان باشند ولی در اثر رفاه‌طلبی و گرایش به فرار از سختیها و مرارتها و علاقه به زندگی دنیوی و لذایذ مادی و گاهی در اثر تحجر و سطحی‌نگری خود را باخته و برای نیل به اهداف کودکانه و «‏‏خلود الی الارض‏‏» وظیفۀ خطیر خود را فراموش کرده اوامر و نواهی خدا را مطابق امیال خویش تفسیر و تاویل می‌نمودند و در کژراهه گام برمی‌داشتند. ‏

‏‏افرادی که به اعتبار اشتهار به طرفداری حق و پاسداری فضیلت هیبت و شکوه داشتند و در دل اقویا و ضعفا دارای مهابت و مورد احترام همه طبقات بودند اما نه تنها از دین و قرآن پاسداری نکردند‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 357

‎‏و در این راه متحمل آسیب مادی نشدند و محرومیت و شکنجه و زندان را پذیرا نگشتند و با بستگان خود که همه مقدسات را به استهزا گرفته بودند به نزاع و مخاصمه برنخاستند و به حامیان دین و شکنجه‌شدگان در راه اسلام و تبعیدیان در راه قرآن ارجی ننهادند و برای شکسته شدن حریم اسلام و قرآن فریاد ننمودند بلکه عملاً با دشمنان اسلام مداهنه کردند و راه سازش پیش گرفتند و در نتیجه راه  را برای تسلط ظالمان و تضییع حقوق ستمدیدگان هموار ساختند. ‏

‏‏و اینک به نقل بخشی از سخنان آن حضرت در این مورد می‌پردازیم: ‏

‏‏شما‌ ای گروه حاضر! ‌ای گروهی که به علم و دانش شهرت دارید و از شما به نیکی یاد می‌شود و به خیر خواهی و اندرزگوئی و به راهنمائی در جامعه معروف شده‌اید، و به خاطر خدا در دل مردم مهابت پیدا کرده‏‏‌‏‏اید  به طوری که مرد مقتدر از شما بیم دارد و ناتوان به تکریم شما برمی‌خیزد و آن کسی که نه برتری و نه قدرتی بر او دارید شما را بر خود برتری داده است و نعمتهای خویش را از خود دریغ داشته و به شما ارزانی می‌دارد، در موارد حوایج وقتی به دست مردم نمی‌رسد وساطت می‌کنید و در کوچه و خیابان با مهابت پادشاهان و شکوه بزرگان قدم برمی‌دارید.‏‎[15]‎‏ ‏

‏‏آیا بر همه این احترامات و قدرتهای معنوی از این جهت نایل نگشته‏‏‌‏‏اید که به شما امید می‌رود تا به اجرای قانون خدا کمر ببندید گر چه در مورد بیشتر قوانین خدا کوتاهی کرده‌اید؟ بیشتر حقوق الهی را که به عهده دارید فرو گذاشته‏‏‌‏‏اید مثلاً حق ملت را خوار و خفیف کرده‏‏‌‏‏اید و حق افراد ناتوان را ضایع کرده‌اید اما در همان حال به دنبال آنچه حق خویش می‌پندارید برخاسته‌اید نه پولی خرج کرده‌اید و نه جان را در راه آن که آن را آفریده به خطر انداخته‌اید و نه با قبیله و گروهی به خاطر خدا درافتاده‌اید. ‏

‏‏شما  آرزو دارید و حق خود می‌دانید که خداوند بهشتش و همنشینی پیامبرانش و ایمنی از عذابش را به شما ارزانی دارد.‏

‏‏ای کسانی که چنین انتظارهائی از خدا دارید من از این بیمناکم که نکبت خشمش بر شما فرود آید، زیرا در سایۀ عظمت و عزت خدا به منزلتی بلند رسیده‌اید ولی خداشناسانی را که مبلّغ خداشناسی هستند احترام نمی‌کنید حال آن که شما به خاطر خدا در میان بندگانش احترام دارید. ‏

‏‏و نیز از آن جهت بر شما بیمناکم که به چشم خود می‌بینید تعهدات در برابر خداوند (یعنی قراردادهای اجتماعی که نظامات و مناسبات جامعه اسلامی را می‌سازد.) گسسته و زیر پا نهاده شده است اما نگران نمی‌شوید در حالی که به خاطر پاره‌ای از تعهدات پدرانتان، آشفته می‌شوید و اینک تعهداتی که در برابر پیامبر انجام گرفته (یعنی مناسبات اسلامی که از طریق بیعت با پیامبر اکرم تعهد ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 358

‎‏شده همچنین عهد اطاعت و پیروی از جانشینش علی و اولادش که در «غدیر خم» در برابر پیامبر انجام گرفته) مورد بی‌اعتنائی است. ‏

‏‏نابینایان، اشخاص کر و لال و زمینگیران ناتوان در همه شهرها بی‌سرپرست مانده‌اند و بر آنها ترحم نمی‌شود. نه مطابق شأن و منزلتتان عمل می‌کنید و نه به کسی که بدین سان عمل کند و در ارتقای شأن شما بکوشد مدد می‌رسانید. با چرب‌زبانی و چاپلوسی و سازش با ستمکاران، خود را در برابر قدرت ستمکاران حاکم ایمن می‌گردانید. تمام اینها دستورهای خداوند است به صورت نهی یا تناهی که شما از آنها غفلت می‌ورزید. ‏

‏‏اگر بدانید مصیبت شما از مصایب همۀ مردم سهمگینتر است زیرا منزلت و مقام علمایی را از شما بازگرفته‌اند چون در حقیقت امور اداری کشور و صدور احکام قضائی و تصویب برنامه‌های کشور باید به دست دانشمندان روحانی که امین حقوق الهی و دانای حلال و حرامند اجرا شود. اما اینک مقامتان را از شما بازگرفته و ربوده‌اند، و این که چنین مقامی را از دست داده‌اید هیچ علتی ندارد جز این که پیرامون حق (یعنی قانون اسلام و حکم خدا) پراکنده‌اید و درباره سنت پس از این که دلایل روشن بر حقیقت و کیفیت آن وجود دارد، اختلاف کرده‌اید. ‏

‏‏شما مردانی بودید که بر شکنجه و ناراحتی شکیبا و در راه خدا متحمل ناگواری بودید مقررات برای تصویب پیش شما آورده می‌شد و به دست شما صادر می‌شد و شما مرجع کارها بودید. اما شما به ستمکاران مجال دادید تا این مقام را از شما بستانند و اجازه دادید حکومت به دست ایشان بیفتد تا براساس سست حدس و گمان به حکومت پردازند و طریقۀ خودکامگی و اقناع شهوت پیشه سازند. ‏

‏‏مایه تسلط آنان بر حکومت، فرار شما از کشته شدن بود و دلبستگی‌تان به زندگی گریزان دنیا، شما با این روحیه و رویه، توده ناتوان را به چنگال این ستمگران گرفتار آوردید تا یکی برده‏‏‌‏‏وار سرکوفته باشد و دیگری بیچاره‏‏‌‏‏وار سرگرم تأمین آب و نانش، و حکام، خودسرانه در منجلاب سلطنت غوطه خوردند و با هوسبازی خویش ننگ و رسوائی ببار آورند، پیرو بدخویان گردند و در برابر خدا گستاخی ورزند.‏

‏‏در هر شهر سخنوری از ایشان بر منبر است. زمین زیر پایشان و دستشان در آن گشاده است. مردم بندۀ ایشانند و قدرت دفاع از خود ندارند. یک حاکم، دیکتاتور و کینه‏‏‌‏‏ورز و بدخواه است و حاکم دیگر بیچارگان را می‌کوبد و بر آنها قلدری و سختگیری می‌کند و آن دیگر فرمانروائی است که نه خدا را می‌شناسد و نه روز جزا را.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 359

‎‏شگفتا! و چرا شگفت‌زده نباشم! که جامعه در تصرف مرد دغلباز ستمکاری (چون معاویه) است که مأمور مالیاتش ستم می‌ورزد و استاندارش نسبت به اهالی و مؤمنان نامهربان و بیرحم است. خداست که در مورد آنچه درباره‌اش به کشمکش برخاسته‌ایم حکومت و داوری خواهد نمود و درباره آنچه بین ما رخ داده با رأی خویش حکم قاطع خواهد کرد. ‏

‏‏پیش‌بینی صریح نهضت عاشورا‏

‏‏و این بود سخن حسین بن علی(ع) و نهیب ریحانه رسول خدا(ص) و شقشقیه فرزند علی و درد دل جگر گوشه فاطمه زهرا و این بود تبیین زمینه‌های سه گانه نهضت عاشورا در خطبه و کلام آن بزرگوار گر چه مضمون این سخنرانی اراده نهضت و تصمیم بر قیام آن حضرت را از همان تاریخ و در همان مجلس ترسیم می‌کند و تشکیل این جلسه و ایراد این خطبه مقدمه و سرآغاز حرکت آن حضرت به شمار می‌آید و از اقدام او در جهت اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در آینده خبر می‌دهد و تلویحاً شنوندگان را به آمادگی و همکاری با این نهضت دعوت می‌کند ولی در آخرین بخش این خطبه بدین حقیقت تصریح و بر این نهضت تاکید شده است. ‏

‏‏«اللهم انک تعلم انه لم یکن ما کان منا منافسة فی سلطان... فانکم ان لاتنصرونا و تنصفونا قوی الظلمة علیکم و عملوا فی اطفاء نور نبیکم»؛ ‏‏خدایا بی‌شک تو می‌دانی آنچه از ما سرزده (مبارزه ما بر ضد بنی‌امیه) نه رقابت در به دست آوردن قدرت سیاسی است و نه جستجوی ثروت و نعمت دنیوی، بلکه برای این است تا اصول و ارزشهای درخشان آئین تو را ارائه دهیم و جامعه اسلامی را اصلاح کنیم... بنابراین شما گروه علمای دین اگر ما را یاری نکنید و در گرفتن داد، با ما هم‌صدا نگردید ستمگران در مقابل شما قدرت بیشتری پیدا خواهند کرد و در خاموش کردن مشعل فروزان «نبوت» فعالتر خواهند شد».‏

‏‏هدفی که حسین بن علی علیه‌السلام در این خطبه بیان نموده است همان است که سه سال پیش از آن و به هنگام حرکت از مدینه در وصیتنامه تاریخی‌اش اشاره بدان فرموده است: ‏

‏‏و من نه از روی خودخواهی از مدینه خارج شدم و نه برای خوشگذرانی، و نه برای فساد و  ستمگری، بلکه هدف من از این سفر امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امور امت است.‏‎[16]‎

‏‏و این گفتار و حرکت و این اعلان هدف از سوی حسین بن علی(ع) پاسخی است عملی بر موضع آن حضرت که قبلاً در سرزمین منی پیش‌بینی و به سوی آن دعوت کرده بود زیرا حسین بن علی(ع) و همه پیامبران و رهبران معنوی و همه مردان الهی هم منادی بودند و هم لبیک‏‏‌‏‏گو، هم خطیب‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 360

‎‏و گوینده بودند و هم مخاطب و شنونده، هم نهیب زدند و هم حرکت کردند، هم دعوت کردند و هم اجابت نمودند، و در این راه تا آن جا استقامت ورزیدند که رفتن در میان آتش را با آغوش باز پذیرا گردیدند ولی سرانجام بر نمرودیان متمرد، فایق آمدند و اساس توحید را بنا نهادند و چندان پیش رفتند تا دشمن را به میان امواج دریا فرستادند و ملتی را از بردگی و ذلت نجات دادند و تا آن جا بر سر پیمان خود وفادار ماندند که سرهای بریده‌شان در میان طشت و در مقابل دشمن و در پیش چشم خونبار فرزندان خردسالشان شعار پیروزی خون بر شمشیر را سردادند. ‏

‏‏امام خمینی و فرهنگ عاشورا‏

‏‏در طول تاریخ گر چه انقلابها و نهضتهای فراوانی از نهضت عاشورا منبعث گردیده و قیامهای متعددی در پرتو قیام نورانی و تاریخ حسین بن علی(ع) بوجود آمده است و فرهنگ عاشورا موجب قیام بنی‌الحسن، علویان، فاطمیان و... بوده است اما نهضت پرشور و انقلاب عظیمی که در آستانه قرن پانزدهم هجرت به وقوع پیوست و حرکت عظیم اسلامی که با ولایت و رهبری امام امت و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی سلام الله علیه و با الهام گرفتن از فرهنگ عاشورا به وجود آمد بی‌سابقه‌ترین حرکت و بزرگترین نهضت پس از نهضت عاشورا در جهان اسلام و عظیم‌ترین قیام در تاریخ روحانیت و مرجعیت شیعه است و نمونه‌ای است از اعمال «اصل ولایت» و پیروی از فرمان رهبری امت که تمام معادلات سیاسی – نظامی جهان را در هم ریخت و بر ویرانه‌های شاهنشاهی دوهزار و پانصد ساله ایران کاخ با عظمت جمهوری اسلامی را برافراشت و تمام نقشه‌های جهان کفر و الحاد را که در طول قرنها برای نابودی اسلام و قرآن طراحی کرده بودند نقش بر آب ساخت و برای اسلام حیاتی نو و برای مسلمانان امیدی تازه و حرکتی جدید آفرید حرکتی که دوستان و دشمنان اسلام را در اعجاب و حیرت فرو برد و شرق و غرب را در مقابل اسلام به زانو در آورد و سردمداران کفر را به خاک مذلت نشانید. ‏

‏‏و اینک از خداوند منان مسئلت داریم که ما و همه اقشار جامعه خصوصاً علما و روحانیون را که برگزیدگان امت و نگهبانان اسلام و قرآن و پاسداران ولایتند موفق فرماید که ادامه‏‏‌‏‏دهندۀ راه امام و حافظان خون پاک شهدا باشیم.‏

‏‏منابع متن خطبه ‏

‏‏در متن خطبه حسین بن علی(ع) از منابع زیر استفاده شده است: ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 361

‎‏1- کتاب سلیم بن قیس هدوی‏

‏‏2- احتجاج طبرسی‏

‏‏3- بحارالانوار‏

‏‏4- وافی‏

‏‏5- کتاب البیع و حکومت اسلامی امام امت‏

‏‏6- تحف العقول‏

‏‏7- مکاسب‏

‏‏8- حاشیه مکاسب مرحوم کمپانی و مرحوم شهیدی‏

‏‏9- الغدیر‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 362

‎
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 363

‎‏پای نوشتها:‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 364

• - ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه 11 / 44 – 46 از ابولحسن مدائنی متوفای 225
• - سلیم بن قیس هلالی، السقیفه، طبع دارالکتب الاسلامیة 206 – طبرسی، الاحتجاج طبع دارالنعمان نجف 2 / 15 – علامه مجلسی، بحارالانوار، چاپ کمپانی 8 / 79
• - از جمله این افراد قیس بن سعدبن عباده و عبداله بن عباس می باشد.
• - اما بعد فان هذا الطّاغیةَ قَدَ فَعَلَ بنا و بشیعتنا ما قد رایتم و علمتم و شهدتم و انی ارید ان اسألکم عن شی فان صدقت فَصَدّقونی، و ان کذبت فَکَذّبونی، اسمعوا مقالتی و اکتبوا قولی ثم ارجعوا الی امصارکم و قبائلکم، فمن امنتم من الناس و وثقتم به فادعوهم الی ما تعلمون من حقنا فانی اتخوف ان یدرس هذا الامر و یذهب الحق و یغلب والله متم نوره و لو کره الکافرون.انشدکم الله اتعلمون ان علی بن ابی طالب کان اخا رسول الله صلی الله علیه و آله حین آخی بین اصحابه فاخی بینه و بین نفسه و قال: انت اخی و انا اخوک فی الدنیا و الاخرة؛ قالوا: اللهم نعم.قال: انشدکم الله هل تعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله اشتری موضع مسجده منازله فابتناه ثم ابتنی فیه عشرة منازل تسعة له و جعل عاشرها فی وسطها لابی، ثم سد کل باب شارع الی المسجد غیر بابه فی ذلک من تکلم فتکلم، فقال ما انا سددت ابوابکم و فتحت بابه ولکن الله امرنی بسد ابوابکم و فتح بابه، ثم نهی الناس ان یناموا فی المسجد غیره، و کان یجنب فی المسجد و منزله فی منزل رسول الله صلی الله و علیه و آله فولدلرسول الله صلی الله علیه و آله و له فیه اولاد؟ قالو: اللهم نعم.فقال: ان الله امرنی ان ابنی مسجداً طاهرً لایسکنه غیری و غیر اخی و بنیه؟ قالو: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله نصبه یوم غدیر خم فنادی له بالولایة و قال: لیبلغ الشاهد الغائب؟ قالو: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال له فی غزوة تبوک: انت منی بمنزلة هارون من موسی، و انت ولی کل مومن بعدی؟ قالوا: اللهم نعم.
• - قال: انشدکم الله اتعلمون ان رسول الله صلی الله علیه و آله حین دعا النصاری من اهل نجران الی المباهلة لم یات الا به و بصاحبته و البنیه؟ قالوا، اللهم نعم.
• - اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم؛ نساء: 59.
• - ذلک بان مجاری الامور و الاحکام علی ایدی العلماء بالله الامناء علی حلاله و حرامه؛ از فرازهای خطبه حسین بن علی(ع) در منی
• - عن ابی جعفر(ع) قال: بنی الاسلام علی خمسة اشیاء الصلاة و الزکاة و الحج و الولایة؛ قلت: و ای شی من ذلک افضل؛ فقال: الولایة افضل لانها مفتاحهن و الوالی هو الدلیل علیهن. اصول کافی جلد 2 ص 18
• - احقاق الحق 9 / 494
• - اشاره به اشعار معروف امام شافعی است که ابن حجر مکی در صواعق محرقه ص 8 از وی نقل نموده است: یا اهل بیت رسول الله جعکم فرض من الله فی القرآن انزله کفاکم من عظیم القدر انکم من لم یصل علیکم لا صلاة له.
• - از جمله فضل بن روزبهان از متکلمین متعصب اهل سنت می گوید: «و اما التوسل بولایة علی فهو حق و من اقرب الوسائل» احقاق الحق، 7 / 452
• - اعتبر و ایها الناس بما وعظ الله به اولیائه من سوء ثنائه علی الاجبار اذ یقول: «لولا ینهاهم الربانیون و الاخبار عن قولهم الاثم» و قال: «لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل – الی قوله – لبئس ما کانوا یفعلون» و انما عباب الله ذلک علیهم، لانهم کانوا یرون من الظلمة لذین بین اظهرهم المنکر و الفساد فلاینهونهم عن ذلک رغبة فیما کانوا ینالون منهم و رهبة مما یحذرون و الله یقول: «فلا تخشوا الناس و اخشون و قال المومنون و المومنات بعضه الاولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» فبدالله بالامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضة منه لعلمه بانها اذ ادّیت و اقیمت استقامت الفرائض کلها هینها و صعبها و ذلک ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر دعاء الی الاسلام مع رد المظالم و مخالفة الظالم و قسمة الفیء و الغنائم و اخذ الصدقات من مواضعها و وضعها فی حقها.
• - ثم انتم ایتها العصابة بالعلم مشهورة و بالخیر مذکورة و بالنصیحة معروفة و بالله فی انفس الناس مهابة، یهابکم الشریف و یکرمکم الضعیف و یوثرکم من لا فضل لکم علیه، و لایدلکم عنده، تشفعون فی الحوایج اذا متنعت من طلابها، و تمشون فی الطرق بهیبة الملوک و کرامة الاکابر.الیس کل ذلک انما نلتموه بما یرجی عندکم من القیام بحق الله و ان کنتم عن اکثر حقه تقسرون فاستخفتم بحق الائمة فاما حق الضعفاء فضیعتم، و اما حقکم بزعمکم فطلبتم فلا مالا بذلتموه و لا نفساً خاطرتم بها للذی خلقها و لا عشیرة عادیتموها فی ذات الله.انتم تنمنون عل الله جنته و مجاورة رسله و امانا من عذابه، لقد خشیت علیکم ایها المتمنون علی الله ان تخل بکم نقمة من نقماته لانکم بلغتم من کرامة بالله منرلة فضلتم بها و من یعرف بالله لاتکرمون و انتم بالله فی عباده تکرمون.و قد ترون عهود الله منقوضة فلا تفرعون و انتم لبعض ذمم آبائکم تفزعون و ذمة رسول الله مخفورة محفورة و العمی و البکم و الزمن فی المدائن مهلة لا ترحمون و لا فی منزلتکم تعملون، و لا من عمل فیها تعینون. و بالادهان و المصانعة عند الظلمة تامنون، کل ذلک مما امر کک الله به من النه و التناهی و انتم عنه غافلون.و انتم اعظم الناس مصیبة لما غلبتم علیه من منازل العلماء لو کنتم تشعرون، ذلک بان مجاری الامور و الاحکام علی ایدی العلماء بالله الامناء عل حلاله و حرامه، فانتم المسلوبون تلک المنزلة و ما سُلِبتم ذلک الا بتفرقکم عن الحق و اختلافکم فی السنة بعد البینة الواضحة.لو صبرتم علی الاذی و تحملتم الموونة فی ذات الله کانت امور الله علیکم ترد و عنکم تصدر و الیکم ترجع، و لکنکم مکنتم الظلمة من منزلتکم، و استسلمتم امور الله فی ایدیهم یعملون بالشبهات و یسیرون فی الشهوات.سلطهم علی ذلک فرارکم من الموت و اعجابکم بالحیاة التی ه مفارقتکم فاسلمتم الضعفاء فی ایدیهم، فمن بین مستعبد مقهور، و بین مستضعف علی معیشته مغلوب: یتقلبون فی الملک بآرائم، و یستشعرون الخزی باهوائهم اقتداء بالاشرار و جراة عل الجبار.فی کل بلد منهم منبره خطیب مقع فلارض لهم شاغرة و ایدیهم فیما مبسوطة و الناس لهم خول، لایدفعون ید لا مس، فمن بین جبار عنید، و ذی سطوة علی الضعفة شدید، مطاع لایعرف المبدی المعید.فیا عجباً و ما لی لا اعجب و الارض من غاش غشوم و متصدق ظلوم و عامل علی المومنین بهم غیر رحیم، فالله الحکم فیما فیه تنازعتا و القاضی بحکمه فیما شجر بیننا.
• - و انی لم اخرج اشراً و لا بطراً و لا مفسداً و لا ظالماً و انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی(ص) ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و اب علی بن ابیطالب... ر ک به سخنان حسین بن علی(ع) از بین نویسنده از انتشارات جامعه مدرسین صفحه 32.

نقش نهضت عاشورا و تعالیم عاشورایی امام خمینی (س)

‏‏نقش نهضت عاشورا و تعالیم عاشورایی امام خمینی(س) در حماسه دفاع مقدس ‏

‏‏

‏‏3- الگوی توسعه و مدیریت‏

‏‏الگوهای توسعه و مدیریت را با تمام تنوعهای ظاهری و صوری آن به دو نوع مادی و الهی می‌توان تقسیم کرد. توضیح اینکه: توسعه در واقع فرایند اندیشه و عمل انسانها برای دستیابی به هدف یا اهداف از پیش تعیین‏‏‌‏‏شده است. بنابراین توسعه یا عدم توسعه، مقوله‌ای نسبی است. یعنی ممکن است فرد یا جامعه‌ای از منظر نظام ارزشی مخالفان، عقب‌مانده و از دیدگاه نظام ارزشی خودی، کاملاً توسعه‌یافته به نظر آید. حادثه عاشورا در واقع بهترین و گویاترین تابلوی نمایش این دو دیدگاه توسعه –مادی و الهی- است. چرا که توسعه، چیزی جز «فصل» و «وصل» نیست (بعد ساختاری و قالبی توسعه). به عبارت دیگر در روز عاشورا، هم حسین(ع) و یارانش مدار «فصل» و «وصل» را طی نمودند و هم یزید و یزیدیان. قالب یکی بود، ولی محتواها گوناگون. یکی از سراب دنیا گذشت (فصل) و به حقیقت هستی رسید (وصل) و دیگری برعکس.‏

‏‏هر دو لشکر در اندیشه «ملک ری» بودند و برای رسیدن به آن شمشیر زدند. اما، ملک ری حسین(ع) و حسینیان «‏‏فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر‏‏» بود و ملک ری رقیب خون‌آشام سرابی از حکومت بر قطعه خاکی خاک‌آلود که ظاهرش «‏‏هباء منثورا‏‏» بود و باطنش «‏‏سقر‏‏».‏

‏‏همانگونه که الگوی توسعه به دو نوع مادی و الهی قابل تقسیم است، الگوی مدیریتی نیز چنین است. به عبارت دیگر الگوی توسعه مادی، مدیریت متناسب با خود را می‌طلبد و الگوی توسعه الهی‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 341

‎‏نیز مدیریت هماهنگ با خود را. نمی‌توان در طراحی الگوی توسعه، مدعی حرکت بر محور معنویت بود و در مقام مدیریت، منش سلاطین را برگزید و یا بر عکس، چرا که هر غایت و هدفی ابزار و لوازم خود را می‌طلبد. معاویه مدعی خلافت اسلامی بود اما در مقام عمل، منش سلاطین را برگزیده بود. و چون حضرت امیر علیه‌السلام می‌دانست که الگوی مدیریتی معاویه، در نهایت، مسیر و محتوای الگوی توسعه دینی را به انحراف خواهد کشید لذا نمی‌توانست از کنار این خطر با سکوت بگذرد. صحت تشخیص حضرت امیر علیه‌السلام در عصر خلافت یزید کاملاً آشکار می‌شود. بنیان الگوی توسعه نبوی که قرار بود به دست 12 معمار علوی به کمال لایق خود برسد با الگوی مدیریت اموی از مسیر توسعه الهی، منحرف و به سمت توسعه مادی گرایید. ابوسفیان، معاویه، و یزید، تنها سه شخص نیستند بلکه هر سه مظهر یک شخصیت‌اند که در مقام مدیریت اجتماعی، سمبل الگوی توسعه مادی هستند. اولی در مقابل بنیانگذار توسعه اسلامی، پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمدبن‌عبدالله(ص) می‌ایستد، دومی در برابر برترین پاسدار این بنای نوبنیاد، قد علم می‌کند و سومی با اندیشه خام «ضربه نهایی» نهایت ضربه را بر خاندان الگوی مدیریت الهی وارد می‌نماید. «عاشورا» فریادی تاریخی برای افشای چهره پلید و فاسد الگوی توسعه و مدیریت مادی اموی در پوشش ارزشهای الهی است.‏

‏‏4- عاشورا، برترین الگوی توسعه‏

‏‏عاشورا با ذره ذره وجودش به ما می‌آموزد که توسعه حقیقی و حقیقت توسعه را در آسمان باید جست نه زمین. عاشورا به ما می‌گوید آسمانی باش  از بالا به توسعه نگاه کن، تا زمانی که بسته و زنجیری خاکی، دستیابی به توسعه امکان ندارد. عاشورا ترسیم کننده غایت و استراتژی توسعه است، نه، عاشورا خود توسعه است. عاشورا، تعریف توسعه و راه دستیابی به آنست. عاشورا می‌گوید توسعه یعنی از خود رستن و به خدا پیوستن، و طریق آن چیزی جز سجده با ذره ذره وجود نیست، و سجده بر تربت کربلا تذکری بر حقیقت سجده و سجده حقیقی است.‏

‏‏گوهر و حقیقت عاشورا یک کلمه سه حرفی است: عشق، آنهم عشق به خدا. با توجه به این نکته است که مفهوم صحیح و عمیق «‏‏کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا‏‏» درک می‌شود. کسی که سینه‌اش کانون عشق الهی است هر روز و هر لحظه برایش عاشورا و هر زمین و نقطه‌ای برایش کربلا است، چرا که او پیوسته در حال پشت‌پا زدن به مظاهر فریبنده دنیا و رویکرد به قبله حقیقی است.‏

‏‏شاخص اصلی جامعه توسعه‌یافته عاشورایی «حب الله» است که به دنبال آن همه چیز هست. اگر آتش این عشق الهی بر  سینه جامعه اسلامی شعله‌ور گردد، ما در تمامی صحنه‌های توسعه، پیشتاز‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 342

‎‏خواهیم بود و الا اگر بخواهیم اسلام و ارزشهای والای دینی را پلی برای دستیابی به دنیای پست و دون قرار دهیم در واقع از مدار توسعه حقیقی خارج  و در دام توسعه غربی غلتیده‌ایم.‏

‏‏5- اهمیت عنصر «انگیزش» در مدیریت‏

‏‏هرچند صاحب‌نظران دانش مدیریت درباره مجموعه عناصر اصلی مدیریت اتفاق نظر ندارند، ولی در مورد برخی عناصر، از قبیل «انگیزش» این وحدت نظر به چشم می‌خورد. حتی کسانی مانند کونتز(‏‎koontz‎‏)، ویهریخ(‏‎weihrich‎‏) و ادانل(‏‎odonnell‎‏) نیز با آنکه این عنصر را به عنوان عنصر اصلی مدیریت مطرح نکرده‌اند، اما آن را به عنوان نخستین اصل رهبری -که از عناصر اصلی مدیریت است- پذیرفته‌اند. بنابراین یکی از مهمترین مباحث دانش مدیریت «انگیزش» است. درجه اهمیت این عنصر به حدی است که به جرأت می‌توان آن را به عنوان یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی کارآیی یا ناتوانی مدیریتها به کار برد. نکته اینجاست که انسانها دارای تواناییهای بسیار هستند که به هنگام کار از تمام آن تواناییها استفاده نمی‌کنند. میزان بهره‌برداری از تواناییهای فردی تابعی از میزان انگیزه افراد است. هر چه انگیزه قویتر  و پایدارتر باشد میزان کارآیی و بهره‌وری نیز بیشتر خواهد بود. اساساً یکی از مشکلات جدی مدیریتها ناتوانی آنها در برانگیختن افراد در جهت به کارگیری از تمام ظرفیت‏‏‌‏‏هاست.‏

‏‏6- عوامل گوناگون انگیزش‏

‏‏با توجه به نقش و اهمیت انگیزش در بهره‌وری و کارآیی، متخصصان مباحث مدیریت در صدد کشف عوامل و روشهای گوناگون انگیزش برآمده‌اند. در زمینه عوامل، دو نوع عامل درونی و بیرونی مطرح است. عوامل درونی آنهایی هستند که منبع جوشش و تأثیر آنها در درون افراد است. به عنوان مثال رشد فرهنگی، آرمانگرایی، هدفداری و احساس مسئولیت از جمله محرکها و عوامل درونی هستند که می‌توانند استعداد‌های ناشناخته و پنهان افراد را در راستای تحقق اهداف سازمان بسیج و شکوفا نمایند. اما، عوامل بیرون، محرکهایی هستند که از خارج بر انگیزه افراد تأثیر می‌گذارند. به عنوان مثال تشویق و تنبیه دو عامل اساسی بیرونی است. بدیهی است که تأثیر عوامل درونی خیلی بیشتر و پایدارتر از عوامل بیرونی است. بنابراین مدیریت و سازمانی موفق‌تر است که توانایی استفاده از عوامل درونی آن بیش از عوامل بیرونی باشد. به عبارت دیگر تفاوت انگیزش درونی با بیرونی مانند تفاوت جسم منیر و مستنیر است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 343

‎‏7- نگاهی به عنصر انگیزش در رهبری عاشورا‏

‏‏حال اگر از دیدگاه دانش مدیریت به حادثه عاشورا نگاه کنیم، بی‌شک و بی‌درنگ، یکی از ویژگیهایی که به گونه‌ برجسته در مقابل دیدگان محقق منصف خونمایی خواهد کرد، توان وصف‌ناپذیر و فوق‌العاده رهبری نهضت در بعد «انگیزش» است. هر چند در طول تاریخ، رهبران بسیاری بوده‌اند که توانسته‌اند پیروان خود را تا مرز عملیات انتحاری برانگیزند، اما یکی از ویژگیهای رهبری عاشورا در این است که توان انگیزشی آن مرز زمان و مکان را پشت سر گذاشته، وسعت تاریخ و جغرافیا را فراگرفته است ‏‏کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا‏‏. عنصر انگیزش در تابلوی عاشورا به قدری برجسته است که اساساً خود عنوان عاشورا و کربلا به تنهایی برانگیزنده‌اند. این تأثیر به حدی است که حتی مفهوم واژه‌ای چون عاشورا را منقلب کرده و امروز از آن چیزی فهمیده می‌شود که جوهر آن با انگیزش  عجین است.‏

‏‏8- بهره‌برداری از «انگیزش عاشورایی» در مدیریت توسعه‏

‏‏در سلسله مراتب سازمانی، هر چه فاصله مدیریت از اعضای سازمان بیشتر شود، کارآیی و بهره‌وری سازمانی کاهش یافته، نیاز به نظارت و کنترل تشدید می‌شود. آنچه که می‌تواند جایگزین سیستمهای کنترل و نظارت شده، ضمن کاهش هزینه‌های ناشی از آن، موجب افزایش کارآیی و بهره‌وری شود، عنصر انگیزش درونی است. خوشبختانه یکی از امتیازهای بی‌بدیل دین مبین اسلام و الگوی مدیریتی آن -که اگر درست شناخته شده، و از آن بهره‌برداری صحیح به عمل آید می‌تواند در راه  بسیج و بهره‌وری ملی شگفتی‌آفرین باشد- وجود عناصر فرهنگی و ارزشی انگیزشی فراوان و بسیار است. شاه‌بیت ارزشهای انگیزشی اسلام  و تمام ادیان راستین الهی «حب الله» است، و تابلوی عاشورا اگر نگوییم بهترین فضای تجسم عینی این ارزش سترگ در طول تاریخ است بی‌شک یکی از معدودترینها، گویاترینها، و به یادماندنی‌ترینهاست که در تمام ابعاد توسعه و سازندگی می‌توان از آن سیراب شد و سیراب نمود.‏

‏‏9-«انگیزش عاشورایی» در الگوی رهبری حضرت امام (رض) ‏

‏‏بی‌شک یکی از ویژگیهای بی‌نظیر و یا دست کم، کم‌نظیر حضرت امام(رض) در رهبری انقلاب، هدایت جنگ و مدیریت جامعه، شناخت دقیق و کاربرد وسیع عنصر «انگیزش عاشورایی» است. او درک روشنی از آرمانهای فطری انسانها داشت و چون خود سالک عینی و عملی این طریق بود لذا کلامش برای فطرتهای پاک، بویی آشنا داشت و سر نفوذ کلامش را باید در همین بوی آشنا و خلوص‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 344

‎‏جست. امام در رهبری امت هیچگاه بر عنصر «زور» تکیه نکرد چرا که می‌دانست «دین» و «اکراه» مانند دو قطب همنام آهنربایند که یکدیگر را دفع می‌نمایند «‏‏لا اکراه فی الدین‏‏». او به جای تکیه بر «زور» که عاملی بیرونی است به سراغ منبع انگیزش انسانها که در نهاد و جان آنهاست رفت و با آتش زدن به خرمن فطرت، و در هم شکستن بتهای نفس، هیزمی ساخت و آتش عشق الهی را با قبسی که از طور عاشورا برگرفته بود در جان انسانها شعله‌ور کرد. ‏‏والذین آمنوا اشد حباً لله‏‏. هر حرکتی و هر تغییری نیاز به انرژی دارد. این انرژی از دو منبع درونی و بیرونی قابل تأمین است. عاشورا بهترین الگوی آزدسازی انرژی پرتوان و توفنده منبع درونی انسانها در طول تاریخ است که امام در الگوی رهبری خود از آن بهره فراوان جست.‏

‏‏10- «انگیزش عاشورایی» و «تداوم انقلاب» ‏

‏‏جامعه‌شناسی نهضتها این درس بزرگ را به ما می‌دهد که نقطه آغاز انحراف، فاصله گرفتن از ارزشها و آرمانهای نخستین است. «رفاه‌طلبی» و «تجمل‌گرایی» دو علامت بزرگ از علایم «ارتجاع» و «رویکرد به ارزشهای جاهلی» است. رهبری عاشورا، حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام در شب عاشورا با یادآوری این نکته که فردا هیچیک از ما زنده نخواهد ماند و هر کس مایل نیست می‌تواند با استفاده از تاریکی محفل بی‌آنکه شرمنده از کسی شود از این کاروان سرخ جدا شود، «آب پاکی» بر دستان «دنیاپرستان تاریخ» ریخت تا همه بدانند که در یک قلب دو عشق نمی‌گنجد: یا خدا، یا دنیا. اما از آنجا که وارستگان حقیقی پیوسته در اقلیت بوده‌اند -‏‏ذلک الدین القیم ولکن اکثر الناس لایعلمون‏‏- لذا پس از بحبوحه انقلابها که عظمت و شیرینی حوادث تا مدتی قلبها را متوجه ارزشها و آرمانها می‌کند، کم کم دیو هواپرستی و دنیاگرایی قبل و بیش از همه به سراغ کسانی که بر مسند قدرت انقلاب تکیه زده‌اند، رفته، با توجیهات گوناگون شیطانی آنها را از آرمانها و ارزشهای راستین جدا می‌سازد. جدایی از ارزشها همان و فروکش کردن انگیزش عاشورایی همان. تنها کسانی از این مهلکه در امانند که پس از بازگشت از جهاد اصغر، با همان خستگی راه و قبل از چشیدن طعم دنیا، همراه و همگام با پیامبر اکرم(ص) به جهاد اکبر روی آورند.‏

‏‏عاشورایی شدن مهم است ولی عاشورایی ماندن و در عاشورا فانی شدن مهم‌تر. اینک مسئولان و مردم بر سر این دوراهی هستند: عاشورایی ماندن و عاشورایی مردن یا در زر و زیورها و کاخهایی که دام عاشورائیان است دفن شدن و از راه ماندن.‏

‏‏و سلام بر عاشورا و عاشورائیان به ویژه آنها که عاشورایی ماندند، سرخ سرخ به رنگ خون‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 345

‎‏خدا، به رنگ عشق، عشق به آرمانها، عشق به خدا.‏

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 346

زمینه های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی در نهضت عاشورا

‏‏زمینه‏‎ ‎‏های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی در نهضت عاشورا از دیدگاه حسین بن علی‏‎ ‎‏(ع)‏

‏‏محمد صادق نجمی‏

‏‏مقدمه ‏

‏‏در مورد مبانی اعتقادی و انگیزه‌های سیاسی و زمینه‌های اجتماعی نهضت عاشورا و قیام تاریخی حسین بن علی(ع) کتابها و مقالات زیادی به رشته تحریر درآمده و امروز هم تجزیه و تحلیلها سخنرانیهای فراوان به عمل می‌آید و با توجه به اهمیت و عظمت این نهضت در آینده نیز محققان و پژوهشگران تحقیقات و نوآوریهائی ارائه خواهند داد.‏

‏‏ولی بهتر است این مبانی اعتقادی و این زمینه‌های سیاسی- اجتماعی را از گفتار خود حسین بن علی(ع) که به طور بنیادی و به صورت زیبا منعکس گردیده است ارائه نمائیم که از هر تحقیقی برتر و  از هر پژوهشی والاتر و از هر سخنی دلنشین‌تر است، زیرا حسین بن علی(ع) در ضمن یک سخنرانی علل تحول اجتماعی مسلمانان در طول نیم قرن و زمینه‌های تسلط ستمگران و غاصبان و علت خارج شدن اهل‌بیت از صحنه سیاست و قدرت گرفتن معاویة بن ابی‌سفیان را در نخستین دهه‌های ظهور اسلام از سه بعد مختلف مورد بررسی قرار داده و نهضت خود را در زدودن این عوامل  و از بین بردن این عوارض اعلان نموده است.‏

‏‏انگیزه ایراد این خطبه ‏

‏‏قبل از بررسی متن سخنرانی و بیان این زمینه‌های سه‏‏‌‏‏گانه اشاره کوتاهی داریم به تاریخ  و انگیزه ایراد این سخنرانی.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 347

‎‏طبق نقل ابن ابی‌الحدید از مدائنی‏‎[1]‎‏ و سلیم ابن قیس هلالی‏‎[2]‎‏ پس از پیدایش شرائط خاصی که منجر به اعلان آتش‌بس در میان امام حسن مجتبی(ع) و معاویة بن ابی‌سفیان گردید معاویه به صورت ظاهر به قصد سفر حج و در واقع برای اجرای نقشه‌ها و تحکیم سیاستهای خویش حرکت کرد و وارد مدینه‏‎[3]‎‏ گردید. وی در مدت اقامت خویش در مدینه و پایتخت اسلام با افراد مختلف از شخصیتهای معروف و سرشناسان مدینه به بحث و مذاکره نشست تا افکار و اندیشه آنان را پس از شهادت امیرمومنان(ع) و پیروزی ظاهری که بر فرزندش امام‌مجتبی(ع) بدست آورده بود و بر تمام قلمرو وسیع جهان اسلام فرمانروائی می‌کرد بیازماید و بینش آنان را نسبت به موقعیت خویش در مقابل اهل‌بیت عصمت ارزیابی کند.‏

‏‏معاویه پس از این بررسی به این نتیجه رسید که باید فشار بر پیروان امیرمؤمنان(ع) را مضاعف کند و در کنار اقدامات فرهنگی که به صورت جعل حدیث در نکوهش امیرمؤمنان(ع) شروع کرده بود اسلام‌زدائی را در سطح وسیع و به طور فیزیکی و با وارد ساختن فشار و شکنجه بیشتر بر پیروان امیرمؤمنان به مرحلۀ اجرا بگذارد تا آنجا که مطمئن شود نامی از اهل بیت و کسی از پیروانشان در روی زمین باقی نمانده است.‏

‏‏انتخاب زیاد به فرمانداری کوفه‏

‏‏ابن ابی‌الحدید می‌گوید: در این گیر و دار مصیبت و گرفتاری اهل کوفه بیش از دیگران بود زیرا شیعیان و پیروان امیرمؤمنان(ع) که دارای نقش مهم در تحولات آن روز بودند در کوفه بیش از سایر نقاط وجود داشتند و طبعاً فشار پسر ابوسفیان هم به این شهر بیش از نقاط دیگر بود و بر این اساس فرمانداری کوفه را به زیاد بن سمیه محول نمود و بصره را ضمیمه آن ساخت زیاد هم در مقابل این محبت معاویه در شکنجه و از بین بردن شیعیان کوتاهی روا نداشت و از هر گوشه و کنار و از زیر هر سنگ و کلوخی آنها را پیدا کرده به قتل می‌رسانید. دست و پای آنان را قطع می‌کرد و چشمانشان را از کاسه سر بیرون می‌آورد و در نتیجه این جنایات شیعیان امیرمؤمنان(ع) از عراق فرار کرده و به نقاط دور دست پناهنده شدند و عقیده خود را از مردم مخفی نمودند.‏

‏‏بخشنامه‌های معاویه ‏

‏‏ابن ابی‌الحدید در مورد اقدامات معاویه که در جهت مبارزه با اسلام اهل بیتی به اجرا درآمده است از چهار بخشنامه مهم و مفصل گزارش می‌کند که این بخشنامه‌ها در مقاطع مختلف و به طور متحدالمآل و برای تمام کارگزاران معاویه ابلاغ گردیده و از اهمال و سهل‌انگاری در اجرای مضمون ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 348

‎‏آنها شدیداً تهدید به عمل آمده است و خلاصه مضمون سه بخشنامه اول چنین است: ‏

‏‏افرادی که می‌توانند در نکوهش علی و در فضائل مخالفان وی حدیث‌سازی نمایند شناسائی و با هر وسیله ممکن برای این کار تشویق و ترغیب شوند و از امکانات مالی و رفاهی برخوردار گردند و از نقل هر فضیلتی درباره علی شدیداً جلوگیری به عمل آید و ناقلین چنین احادیث با شدید‌ترین شکنجه‌ها مجازات شوند.‏

‏‏و مضمون چهارمین بخشنامه این بود هر کسی را که متهم به دوستی علی و اهل بیت باشد تحت فشار قرار بدهید و خانه او را بر سرش خراب کنید تا برای دیگران نیز عبرت شود و کسی نتواند خود را پیرو اهل بیت معرفی کند.‏

‏‏ابن ابی‌الحدید می‌گوید در نتیجه این اقدامات معاویه یک دگرگونی تأسف‌بار فرهنگی و یک تحول خطرناک عقیدتی در جهان اسلام پدیدار گردید زیرا حدیثهای ساختگی فراوان در نکوهش علی و خاندانش بوجود آمد و در میان مسلمانان و السنه عامه مردم منتشر گردید. محدثان، قضات و فرمانداران از همان جعلیات پیروی کردند و بدترین مردم از نظر امتحان محدثان ریاکار و سست عقیده بودند که به ایمان و عبادت تظاهر می‌کردند ولی برای تقرب به حکام و نیل به ثروت و مقام جعل حدیث می‌نمودند تا اینکه به مرور زمان و در طول قرنها این خبرهای دروغ و حدیثهای ساختگی به دست افراد متدین افتاد که خود از دروغ و بهتان پروا داشتند اما با حسن عقیده و در اثر سادگی، همان جعلیات را قبول و به دیگران نقل نمودند.‏

‏‏کیفیت ایراد خطبه ‏

‏‏این فشار و اختناق همچنان ادامه داشت ولی پس از شهادت امام حسن مجتبی(ع) بیشتر و بلا و مصیبت افزونتر گردید و اولیای خدا در ترس دائمی و رعب و وحشت شدیدتری قرار گرفتند.‏

‏‏در این اوضاع و احوال و دو سال قبل از مرگ معاویه حسین  بن علی(ع) عازم سفر حج گردید و عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر را همسفر خود انتخاب نمود. در مکه از مردان و زنان بنی‌هاشم و چند تن از مهاجر و انصار که حضور داشتند دعوت به عمل آورد و به آنان مأموریت داد که از افراد ذی‌صلاح و متعهد در صورت امکان از صحابه رسول خدا و گر نه از فرزندان آنان برای شرکت در جلسه‌ای که قرار است در منی تشکیل شود دعوت نمایند.‏

‏‏چون مدعیون که تعدادشان به هزار نفر بالغ می‌گردید در منی و در زیر خیمه حسین بن علی(ع) گرد آمدند، آن حضرت سخن آغاز نمود و پس از حمد و ثنای خداوند چنین فرمود: ‏‎[4]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 349

‎‏«شما از جنایاتی که معاویه این ستمگر و طغیانگر بر ما شیعیان روا داشته آگاهید و شاهد ستمگریهای او هستید اینک من مطالبی را (درباره پدر و خانواده‌ام) مطرح می‌کنم که اگر درست بود تصدیقم کنید و اگر نادرست بود از من نپذیرید، گفتار مرا بشنوید و سخنان مرا بنویسید و تذکرات مرا بخاطر بسپارید، آنگاه که به شهر و دیار خود برمی‌گردید آنچه را که فراگرفته‏‏‌‏‏اید و در خصوص تضییع ولایت ما دریافته‏‏‌‏‏اید به اقوام و عشیرۀ مورد وثوق و افراد مورد اعتماد از دوستان و آشنایان خود ابلاغ کنید زیرا ترس آن دارم که این آئین، مندرس گردد و این مذهب حق به کلی از بین برود. ‏‏والله متم نوره و لو کره الکافرون‏‏.‏

‏‏سپس فرمود: شما را به خدا آیا می‌دانید وقتی که رسول خدا(ص) در میان صحابه و یارانش، پیمان «اخوت» می‌بست برای اخوت خویش، علی(ع) را انتخاب نمود؟‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است. ‏

‏‏آنگاه چنین فرمود: شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا(ص) آنگاه که محل ساختمان مسجد و خانه خویش را خریداری و در کنار مسجد ده باب خانه بنا کرد نه باب از این خانه‌ها را به خود و دهمی را که در وسط آنها قرار داشت به پدرم علی(ع) اختصاص داد آنگاه دستور داد بجز درب حجره علی درب همه حجره‌های دیگر را که به مسجد باز می‌شد ببندند مگر درب خانه علی(ع)، چون بعضی از صحابه در این مورد اعتراض نمودند، رسول خدا فرمود: من این دستور را از پیش خود صادر نکردم بلکه این فرمان از سوی خدا بود و مجدداً و در طی دستور جدید مردم را از خوابیدن در مسجد منع نمود مگر علی را که حجره‌اش در داخل مسجد قرار داشت و در همین حجره بود که به علی(ع) حالت جنابت رخ می‌داد و خداوند در همین منازل و حجره‌ها فرزندانی به رسول خدا و علی‌بن‌ابیطالب عطا نمود. ‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏، خدایا تو را گواه می‌گیریم که این هم درست است. ‏

‏‏سپس فرمود: آیا می‌دانید که آن حضرت در این زمینه خطبه‌ای ایراد نمود و در ضمن این خطبه چنین گفت: خداوند مرا مأمور نموده است که مسجد پاک و مطهری بنیانگذاری کنم که به جز من و برادرم علی و فرزندان او کسی در آن سکنی نکند.‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است. ‏

‏‏پس فرمود: ‏‎[5]‎‏ شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا(ص) علی(ع) را در «غدیر خم» به‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 350

‎‏مقام ولایت نصب کرد سپس دستور داد که این جریان را حاضران به غایبان برسانند؟‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏. ‏

‏‏بعد فرمود: ‏‎[6]‎‏ شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا(ص) به هنگام جنگ تبوک به علی(ع) فرمود: یا علی تو نسبت به من همانند «هارون» هستی نسبت به «موسی» و همچنین فرمود: تو پس از من ولی و  سرپرست همۀ مومنانی؟‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است. ‏

‏‏سپس فرمود: ‏‎[7]‎‏ شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا(ص) آنگاه که مسیحیان «نجران» را به مباهله دعوت نمود برای نفرین آنان با خود نیاورد مگر علی و همسر و دو فرزند او را؟‏

‏‏گفتند: ‏‏اللهم نعم‏‏، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است. ‏

‏‏انحراف از اصل ولایت ‏

‏‏این بود چند فراز از بخش اول خطبه حسین بن علی(ع) که آن حضرت در طلیعه این خطبه و در آغاز سخنش با اشاره به جنایات موجود در جامعه اسلامی و فشارهائی که از سوی  معاویه بر اهل‌بیت و شیعیانشان وارد می‌گردید و اعلان خطر نسبت به آینده دین و اصل آئین بیش از بیست فضیلت از فضائل مسلم و غیر قابل انکار اهل بیت را که بعضی از آنها جنبه قرآنی دارد بیان فرمود و داوری و توجه مستمعین را قبل از هر چیز به اصل ولایت جلب نموده و با این بیان به فراموشی سپردن وصایای رسول خدا(ص) در مسئله ولایت و رهبری و انحراف از حق و خروج از مسیر صحیح امامت را به عنوان یکی از سه مطلب مهم و حساس مطرح نموده است و از حضار خواسته است بر این مطالب گوش  فرادهند و به خاطر بسپارند و افراد باسواد آنها را بنگارند و به عنوان بزرگترین پیام از فرزند رسول خدا(ص) در شهر و دیارشان و برای اقوام و آشنایانشان بازگو نمایند. ‏

‏‏آری رسول خدا(ص) از اولین روزهای بعثت و در طول بیست و سه سال دوران نبوتش موضوع ولایت و رهبری امت را مطرح ساخت و با بیانات و تعبیرات گوناگون امیرمومنان(ع) را به مسلمانان معرفی کرد و از نمونه‌های بارز و ملموس آن داستان «سد ابواب» بود که با شروع ساختمان مسجد و بنای منزلها و  حجره‌ها در اطراف آن دستور صادر نمود که ‏‏«سدّوا الابواب الا باب علی»‏‏ آنگاه فرمود: ‏‏«ما انا سددت ابوابکم ولیکن الله امرنی بسد ابوابکم و فتح بابه»‏‏ و این معرفی باز با بیان ‏‏«انت ولی کل مومن بعدی»‏‏ و بیانات دیگر ادامه یافت تا در آخرین ماهها و در آخرین روزهای زندگانی رسول ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 351

‎‏خدا(ص) این مسئله مهم و حساس را صراحت هر چه بیشتر و در میان انبوه مردم در محل «غدیر خم» و یا در میان مسجد و بر بالای منبر مطرح گردید تا دیگر برای کسی جای تردید و راهی برای تأویل باقی نماند که در این معرفیها حضار مجلس منی خود شاهد بودند و یا آنها را از صحابه و از شاهدان عینی شنیده بودند و لذا پاسخ آنان در مقابل سوال حسین بن علی(ع) این بود که ‏‏اللهم نعم‏‏. ‏

‏‏ولی هر چه بود این انحراف به وجود آمد و با گذشت زمان تشدید شد زیرا اگر خشت اول این بنا با نفی وصیت و با استناد به اجماع امت!! و تصمیم صحابه کج گذاشته شد خشت دوم آن به فاصله تقریباً دو سال با اتکا به وصیت و با نفی اجماع و سلب صلاحیت از هر نوع اظهار نظر از صاحب‌نظران و بدون توجه به رای اهل حل و عقد و خبرگان بر روی خشت اول نهاده شد، و پس از ده سال برای انتخاب خلیفه سوم شیوه دیگری مخالف با دو شیوه قبلی به نام «شورا» به کار گرفته شد. ‏

‏در یک سوی قلمرو پهناور اسلامی، علی(ع) نمونۀ برجستۀ آرمانخواهی و مردم‌پروری و طالب جدّی عدالت، عرفان، معنویّت و آزادی، به وسیلۀ تندروهای جزم‌اندیش، مقدس‌مآب و متعصب، در مسجد مضروب گشته، به شهادت می‌رسد و در آن سوی دیگر، مسلمانان در شام می‌گویند: «فرزند ابوطالب را با مسجد چه کار بود.» با این همه ارتباطات و اطلاعات که در دنیای کنونی، در دسترس مردمان است، شاهدیم که تا چه اندازه، حقایق، قلب و وارونه می‌شود، پس بنگرید که در آن دوره و زمانه، چه وضعی بود. حسن بن علی(ع) در مقابل قدرت پولی و تبلیغات معاویه (حاتم بخشی او از بیت‌المال و رشوه دادن به سران قبایل و گروهها و...) و دستگاه پلیسی و جاسوسی وی و چیرگی قدرت و تفوّق نظامیش شکست خورد و به متارکۀ جنگ معاهده ناگزیر شد. در این معاهده آمده بود که معاویه به کتاب خدا و سنّت پیامبر و سیرت خلفای راشدین حکم راند، کسی را ولیعهد خود نکند و پس از او کار با شوراست و همۀ مردم و از جمله پیروان علی باید همه جا در امن و امان باشند. ‏‏(هذا ما صلح علیه حسن بن علی ابی طالب معاویة بن ابی سفیان صالحه علی ان یعمل فیهم بکتاب الله و سنة رسوله محمد(ص) و سیرة الخلفأ الراشدین و لیس لمعاویه بن ابی سفیان ان یعهد لاحد من... بعده عهداً بل یکون الامر من بعده شوری بین المسلمین و علی ان الناس امنون حیث کانوا من ارض الله فی شامهم و عراقهم و حجاز هم و یمنهم و علی ان اصحاب علی و شیعه امنون علی انفسهم و اموالهم و نسائهم و اولادهم).‏‏ ‏‎[17]‎

‏‏اینک سال 41(چهل و یک) هجری است. هنوز یک نسل از فوت رسول خدا(ص) نگذشته ؛ معاویه حاکم الهی، خلیفۀ پیامبر و امیرالمؤمنین است. امپراتوری اسلامی وسعت می‌یابد. فتوحات بیشتر می‌شود، بر مناره‌ها بانک اذان می‌پیچد، قرآن‌ها استنساخ می‌گردد، احادیث پیغمبر، نقل مجالس و محافل است. امّا روز به روز، عدالت و معنویت‌ها ؛ گم، نابرابریها و دنیاپرستی؛ افزون، حقوق و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 273

‎‏آزادیها؛ سلب، میثاقها؛ شکسته، زبانها؛ بسته، نفسها؛ حبس، خفقان و ترس همه جا مستولی و آرمانها فراموش می‌شود. ابوذرها مبغوض و مطرود گشته، سلمانها و عمارها در میان نسل خود غریبانه مانده و رفته‌اند. حجرها کشته شده‌اند. بر منبر مساجد، رسماً به علی ناسزا می‌گویند. روز به روز فاصله بین دستگاه سیاسی و مردم هر چه بیشتر می‌شود. نگهبانان مسلح موقع رفتن معاویه به مسجد او را در میان می‌گیرند، خصوصاً پس از سؤ قصد، مقصوره‌ای در مسجد برایش درست کرده‌اند که در درون آن امامت و پیشنمازی می‌کند.‏

‏‏معاویه در نیمه دوم قدرت مطلقۀ خود، مثل بیشتر حاکمان مطلق العنان، به اوج خودکامگی، سرکشی و طغیان رسید، با صحنه سازیها و قدرت پولی خود و تبلیغات و توجیهات وابستگانش و ترتیب دادن مجالس سخنرانیها، یزید را خلیفۀ پس از خود، اعلام می‌کند (برای مثال ابن شعبه حاکم کوفه برای حفظ موقعیت خود در این زمینه می‌کوشد) یک بار دیگر، مثل همیشه، «اجماع سکوت» پدید می‌آید. عقل معاش و جزئی‌نگر اکثر مردم، مصلحت چند روزۀ مادّی و تکلیف! خود در آن می‌بینند که «باری به هر جهت» بگویند، بی‌تفاوتی  گزینند، «شتر دیدی ندیدی» کنند و حساسیتی نشان ندهند. بیشتر به خوشامد حکام وقت فکر کنند تا رضایت حق. ‏‏(الناس علی دین ملوکهم، الناس ابناء الدنیا و ...)‏‏ به تعبیر حسین بن علی(ع) مردمان بندگان دنیایند و دین لقلقۀ زبانشان است. تا زمانی که معایش آنها به وسیلۀ دین می‌گردد، از دین دم می‌زنند و چون آزمونی سخت پیش می‌آید، چه اندک شود دینداران واقعی‏‏! (ان النّاس عبید الدنیا و الدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادّرت معائشهم فاذا محصّوا بالبلأ قلّ الدیانون)‏‎[18]‎‏ چنین است که معاویه از عموم مردم برای یزید بیعت می‌گیرد و چون احنف بن قیس ساکت است. از او می‌پرسد: چرا تو سخن نمی‌گویی؟ پاسخ می‌دهد: «اگر حق بگویم تو را می‌آزارم و اگر باطل بگویم خلاف رضای خداست.»‏‎[19]‎

‏‏همه جا از فضایل و خصال و هنرهای یزید سخن می‌رود. تبلیغات، منبر و خطابۀ رسمی حکومتی، نقاشی زیبایی از شخصیت او برای اهل ایمان رسم کرده و زمینه‌ها کاملاً فراهم است.‏

‏‏سوم ‏

‏‏معاویه اینک به تعبیر جاحظ، در اوج استبداد و تک‌رأیی و مطلقگی است‏‏.(... استبدّ علی بقیّة الشوری و علی جماعة المسلمین من الانصار و المهاجرین )‏‎[20]‎‏. دو سال پیش از مرگ معاویه، حسین بن علی(ع) در منا با کسانی از شهرها و قبایل مختلف به آنجا آمده بودند، سخن می‌گوید. آنها را نسبت به وضع موجود آگاه می‌سازد و می‌خواهد که برگردند و حرف بزنند، دعوت به حق کنند. در اینجا، ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 274

‎‏سرور آزادگان جمله‌ای دارد که شاید بتوان از شمیم آن، رایحۀ معطر همۀ مرام او را استشمام کرد‏‏: «فانی اخاف ان یندرس هذا الحق و یذهب»‏‏ (من می‌ترسم با وضعی که پیش آمده، خصوصاً با فراهم شدن قدرت برای یزید، حقیقت و جوهر خواستمانهای قرآن و بعثت، به طور کلّی کهنه و مندرس شده، از بین برود.)‏

‏‏در سال 60 هجری معاویه می‌میرد و یزید رسماً بر اریکه قدرت تکیه می‌زند. این در حالی است که «نسل اوّل انقلاب» جز معدودی، در چرخۀ آلودۀ دنیاپرستی و سوداگری بازرگانی افتاده و حاضرند مصلحت حقیر مادی را بر حقیقتهای غایی و اخروی ترجیح دهند و توجیه شرعی کنند، به نرخ روز بیندیشند و برای حفظ قدرت و ریاست و موقعیت و یا حتی حفظ آرامش و راحت خیال خود، در مقابل ستم و حق‌کشی و انحراف از هدفها و میثاقها و اصول، حساسیت نشان ندهند و از کنار مسائل سرنوشت‏‏‌‏‏ساز اجتماعی، با بی‌دردی و بی‌تفاوتی رد شوند.‏

‏‏«نسل دوم» نیز تازه به دوران رسیده و جوانند. اسلام را در این اواخر و در جامعه‌ای آموخته‌اند که سخت تحت نفوذ تبلیغات معاویه و دستگاه تعلیم و تربیت و حدیث گویی،  و خیل فقها، قاریان و مفسران قرآن و مبلغان دینی وابسته به اوست. تجربه‌ای عینی و ملموس ندارند و فاقد حافظۀ تاریخی هستند. اطلاعاتشان در حدّ گفته‌ها و شنیده‌ها و روایتها(آن هم از راویان رسمی و حکومتی) است نه مشاهدات و یافته‌ها و خاطره‌های زنده و جاندار و مستقیم. اصولاً وقتی نسل اول که شاهدان عینی نهضت و مبارزه و هجرت و جهاد و شهادت بودند، چنان گرفتار دنیاپرستی و مادّیت و بی‌توجهی به مبدأ و معاد باشند، پیداست که نسل دوم از آنان چه می‌آموزند و اسلام را چگونه می‌شناسند. اینان سرخورده، وازده و نوعاً از روح توحید و دینداری، و خواستمان اصلی و درونمایۀ نهضت و دعوت پیغمبر،  و حقایق و واقعیّتهای تاریخ چند دهه پیش، بی‌خبرند.‏

‏‏یزید، اینک تنها به تک چهره‌های معدود می‌اندیشد که ممکن است برای او مشکل ایجاد کنند. از اینان نیز کسانی مثل عبدالله بن عمر که  با بیعت گرفتن معاویه برای یزید مخالفت کرده بود ‏‏(فان هذه الخلافة لیست بهر قلیه و لا کسرویة یتوارثها الابناء عن الابأ...)‏‏ اهل معارضۀ جدی سیاسی نیستند، از بابت عبدالله بن زبیر نیز چندان احساس خطر نمی‌کند، اما از جانب حسین بن علی(ع) نگران است و نگرانیش بجاست.‏

‏‏حسین با یزید بیعت نکرد. استاندار یزید در مدینه او را احضار کرد ولی حسین با رشادت و شجاعت تمام، نظر خود را مبنی بر عدم صلاحیت یزید برای حکمرانی صریحاً اعلام نمود. از اینجا بود‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 275

‎‏که فعالیّت شدید دستگاه حکومت برای از جلو برداشتن حسین بن علی(ع) آغاز گردید. وقتی به مجموعۀ جریانات[حرکت حسین بن علی از مدینه به مکه و دریافت نامه‌هایی از کوفه (گویا متجاوز از 100 نامه) و اعزام نماینده و سپس عزیمت به سوی آنجا، خطابه‌هائی که در اثنای عزیمت و در طول راه داشت، و سپس منصوب شدن عبیدالله بن زید حاکم خودکامه توسط یزید به استانداری کوفه و کشتن مسلم و ایجاد خفقان در آنجا و گسیل لشگری عظیم برای محاصرۀ حسین در میان راه (جهت گرفتن بیعت از او در صورت امتناع، کشتن او)] بدقت می‌نگریم، در یک سو حکومتی را شاهدیم که: ‏

‏‏1 – مذهبی است و مدّعی جانشینی پیامبر و تداوم راه او و رسالت اوست. دستگاه حکومت پر از فقها، محدثین  و قاریان است.‏

‏‏2- منتخب مردم نیست و بر آمده از شورا و مشارکت همگانی و مورد رضایت آنها و حاصل توافق همه گروههای اجتماعی نیست، بلکه با صحنه‌سازی و تطمیع و تهدید و ارعاب، و با اجماع سکوت، شکل گرفته است. کارها منحصراً به دست حزب و خاندان اشرافی بنی‌امیه و دلبستگانش افتاده است. ‏

‏‏3- خودکامه و استبدادی است.‏

‏‏4- ستمگرانه و جابرانه و تهی از داد و عدالت است.‏

‏‏5- آرای منفی و مخالفان خود را تحمل نمی‌کند. آنها را تجسس و تعقیب می‌کند، آزار و شکنجه می‌دهد و می‌کشد.‏

‏‏و...‏

‏‏و از سوی دیگر انسانی را شاهدیم که: ‏

‏‏1- به عنوان فردی از جامعه، این حق را برای خود قایل است که اجماع سکوت را بشکند و حقیقتی را که به غفلت یا تغافل سپرده می‌شود، با اخلاص عمل و عبودیت به حقّ و عظمت روح و شجاعتی که دارد، بیان کند.‏

‏‏2- باز به عنوان فردی از جامعه این حق را به خود می‌دهد که به حاکمی که ظاهراً، خیلی‌ها، حتی کسانی از بزرگان و نخبگان قوم، رأی مثبت داده‌اند، رأی منفی بدهد.‏

‏‏3- رأی منفی و مخالفت او از روی اصلاح‌طلبی است و نه فتنه‌جویی و جاه‌طلبی‏‏. (لم اخرج اشراً  و لابطراً و لا مفسداً و لا ظالماً منها خرجت لطلب الاصلاح...)‏‏ صلاح دنیا و آخرت مردم را در ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 276

‎‏این می‌بیند که کسی مثل یزید در مسند حکمرانی نباشد و به روشی مثل آنچه معاویه با نقض عرف پسندیده و میثاقهای اجتماعی انجام داد، برای مردم در امر حکومت، تعیین تکلیف نشود. ‏

‏‏4- پس از تسلط ابن‌زیاد بر کوفه و محاصره شدن حسین(ع) توسط سپاه اعزامی از جانب او، حضرت اصرار بر جنگ و درگیری مسلحانه با حکومت نداشت، بلکه در امر حکومت به بیعت آزادانه و آگاهانه مردم و قراردادهای اجتماعی مسالمت‌آمیز و اقدام قانونی و عرفی معتقد است. چنین نیست که بخواهد هر طوری که شده با یزید  و افراد او بجنگد و خود را بر مردم تحمیل نماید، (مثل کودتاگران) بلکه تنها می‌خواهد این حق و آزادی را به او بدهند که بیعت نکند و رأی منفی و مخالف داشته باشد و در جامعه، صرف نظر از این که چه ایده و عقیده‌ای دارد، حق حیات داشته باشد.‏

‏‏5- زیر بار ذلت نمی‌رود وقتی او در میان مرگ و یا تمکین اجباری به ستمگران و بیعت با یزید (علی‌رغم رأی و نظرش) قرار می‌دهند، مرگ با عزت و آزاد‌مردانه اختیار می‌کند و آن را چونان گردن‌بندی بر سینۀ دختری جوان می‌بیند و کرامت انسانی خویش را نمی‌آلاید و حیات را فراسوی عمر محدود دنیوی و در مقیاس ابدیت می‌نگرد.‏

‏‏6- برای دفاع از حق و شهادت بدان، برای ایجاد تغییراتی ساختاری در جامعه، که به صلاح دنیا و آخرت  مردمان است، برای مبارزه با جور و ستم و قانون‌شکنی میثاق، از رفاه عادی خود، زن و فرزند و خانواده  و نزدیکترین بستگان و دوستان می‌گذرد و آن همه مصائب و شکنجه‌ها و کشته‌شدن و اسارت و غارت و اهانت نسبت به خود و آنها را پذیرا می‌شود.‏

‏‏7- در برخورد با همراهان و انصار کرام خود با روح بلندنظری و آزادمنشی، آنان را در انتخاب راه و تصمیم تا آخرین مراحل، صاحب اختیار و انتخابگر و آزاد می‌داند و کسی را به جبر و تکلّف با خود همراه نمی‌سازد.‏

‏‏ و...‏

‏‏این است که فرهنگ تابناک عاشورا بر تارک تاریخ اسلام و انسان می‌درخشد. فرهنگ عاشورا، مضمون سرشار اخلاقی، معنوی، اجتماعی  و سیاسی دارد. حسین آموزگار صمیمی و بزرگ انسانهاست. کربلا تابلوی سرخ درسی اوست.‏

‏‏پاره‌ای از عناوین درسی چنین است: ‏

‏‏اصلاح‌طلبی، استبدادستیزی، آزادگی، رشادت و شجاعت، صراحت و صمیمیت و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 277

‎‏حقیقت‌گویی، عزّت و کرامت، اخلاص عبودیت حق تعالی، دفاع از اخلاق و فضیلت انسانی، شهادت به حق و حقیقت با بذل جان و نثار خون، صبر و بردباری در راه حق، ایثار و از جان گذشتگی در راه اصلاح دنیا و آخرت مردمان، شبنمی غرقه در دریا، توحید عملی و فنای فی الله، شهود و شهادت حق، مبارزه با ظلم و حق کشی، دفاع از میثاقها و قراردادهای اجتماعی، آرمانخواهی، مشارکت و مساهمت صمیمانه در سرنوشت جامعه، درد انسانیّت، حضور فعّال در صحنه‌های سیاسی، عظمت روح، عرفان و معنویت مثبت و خلّاق اجتماعی، درک ابدیّت و ماندگاری انسان، حساسیت اجتماعی نسبت به نقض قانون و تخلف از اصول و خواستمانها  و آرمانهای اصیل، جلوه بخشندگان عمر، شکوه سخاوت و داد و دهش، مایه گذاشتن برای خیر و مصلحت و تعالی مردم، استقلال فکر، نگرش انتقادی به امور، ژرف‌بینی، شکستن اجماع سکوت، بلند کردن و دست و طرح مساله، توجه به روح و درونمایۀ اسلام و خواستمانهای اصلی آن و نه فرع و ظواهر رایج (افشای چهره مذهب تخدیر و تزویر) احترام به شور و مشارکت واقعی و لزوم رضایت و وفاق راستین اجتماعی در امر حکومت.‏

‏‏ این درسها را حسین(ع) از طریق پدرش علی(ع) از جوهریات نهضت توحید و از دورنمایۀ قرآن و سیرۀ رسول خدا(ص) مشق گرفته بود و با اندکی تأمّل در خواستمانهای نهضت پیامبر که در آغاز این گفتار آمد، مقایسۀ آن با نهضت حسینی این حقیقت آشکار می‌شود.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 278

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 279

• - سیره ابن هشام از 223- تاریخ ادبیات عرب، دکتر اکبر بهروز، دانشگاه تبریز، 1359، ص 16
• - تاریخ الادب العربی، زیات، ص16
• - همان مأخذ- نیز تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان ص 154- تاریخ الادب العربی، عمر فروخ ص 173
• - تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان. ص 153
• - تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان ص 151
• - فی الشعر الجاهلی، طه حسین، ص 142
• - تاریخ الادب العربی، کارل بروکلمان، دکتر عبیدالسلم نجّار، ص 113
• - تاریخ الدب العربی، زّات 76، فی الشعر الجاهلی، طه حسینی، ص 144.
• - الامام علی، عفیف عبدالفتاح عبدالمقصود ص 2 و 7.
• - مروج الذهب و معدن الجوهر (جلد اول)،  ابوالحسن علی بن حسین سعودی، ترجمه ابوالقاسم پاینده ص 689 -690
• - الامام علی 2 / 12.
• - همان مأخذ
• - همان مأخذ
• - مروج الذهب 689 -690.
• - مروج الذهب 691.
• - الصواعق المحقه، ابن حجر هیثمی (974هـ) چاپ مصر 1307، ص 136 (ابن حجر فقیه شافعی است.)
• - تحف العقول ص 250.
• - وفیات الایمان، ابن خلّکان (ف 681هـ)، قاهره، 1310، ص در 230.
• - رسائل جاحظ 292 – 300.

تحلیلی تطبیقی از قیام امام حسین (ع) و قیام امام خمینی (س)

‏‏تحلیلی تطبیقی از قیام امام حسین(ع)  و قیام امام خمینی(س)‏

‏‏غلامحیدر ابراهیمبای سلامی‏

‏‏مقدمه‏

‏‏تاریخ زندگی بشر حاکی از آن است که هر هنگام که جوامع را نابسامانی فرهنگی و اجتماعی فراگرفته است. پیامبران و مصلحان به دستور خداوند در جهت هدایت  مردم و نجات و اصلاح جامعه اهتمام ورزیده‌اند.‏

‏‏اسلام به عنوان کاملترین دین الهی بر محمد(ص) نازل شد تا هم جامعه زمان وی اصلاح گردد و هم حاوی اصول دستورهایی باشد که برای آحاد بشر قابل اجرا در هر زمان پس از وی باشد و موجب هدایت و نجات جامعه گردد. در نوشته حاضر سعی بر آن است تا در یک بررسی تطبیقی از دیدگاه جامعه‌شناسی- تاریخی نشان دهیم که علت اساس قیام امام حسین(ع) تداوم و تجدید اسلام پیامبر(ص) است و قیام امام خمینی(ره) نیز با الهام از قیام امام حسین(ع) و در جهت تحقق اهداف آن به وقوع پیوسته است. امام خمینی(ره) خود نیز فرموده‌اند: «انقلاب اسلامی ایران پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است».‏

‏‏فرض اساسی ما در این پژوهش این است که هر دوی این قیامها با عنایت از دستورهای کلی اسلام درباره اصلاح و تغییر جامعه به وقوع پیوسته‌اند و این دستور‌ها برای همه زمانها قابل پیروی و تطبیق است. در این بررسی ما از روشی که توماس اسپریگن در کتاب «فهم نظریه‌های سیاسی»‏‎[2]‎‏ پیشنهاد کرده است بهره برده‌ایم و بنابراین در بخش اول از دیدگاه جامعه‏‏‌‏‏شناسی – تاریخی آسیب‌های جامعه اسلامی را در زمان هر یک از دو رهبر بزرگ الهی مورد بررسی قرار می‌گیرد و در بخش دوم به راههای اصلاح و شیوه‌هایی که این دو رهبر برای درمان آسیبها و اصلاح جامعه پیشنهاد می‌کنند‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 281

‎‏اشاره شده است. ‏

‏‏بخش اول ‏

‏‏آسیبهای جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و امام خمینی(ره) ‏

‏‏هر مصلحی با توجه به تصوری که از وضع مطلوب جامعه دارد بر وضع موجود جامعه زمان خویش ایرادات و اشکالاتی وارد می‌داند و به نواقص و امراض خاصی در آن جامعه اشاره می‌کند و اینک به اختصار به آسیبها و ایرادات عمده جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و قیام امام خمینی(ره) اشاره می‌شود. الگوی مطلوب جامعه در این نوشته جامعه اسلامی زمان پیغمبر(ص) در نظر گرفته شده است.‏

‏‏1- آسیبهای اعتقادی و مذهبی‏

‏‏ بررسی نحله‌های فکری و اندیشه‌های دینی نشان می‌دهد که مهمترین علل انحطاط و سقوط جامعه اسلامی بعد از رحلت حضرت رسول(ص) برداشت نادرست از دین و فهم غلط معارف اسلامی بوده است. عواملی که به بروز کژاندیشیها  و گرایشهای قبیله‌ای منتهی گردید موجباتی را فراهم آورد تا کسانی که به مصادر خلافت دست می‌یافتند دین را وسیله توجیه حکومت و اهداف فردی و قومی خویش قرار دهند و جامعه اسلامی را برای مدت طولانی از منادیان واقعی توحید و اندیشه‌های اصیل مکتب اسلام بدور نگهدارند. تحقق چنین امری وقتی میسر گردید که افرادی همچون علی(ع)، سلمان فارسی، عمار یاسر و ابوذر غفاری کنار گذاشته شدند. و افرادی همانند کعب‌الاحبار یهودی و ابوهریره ادعای مسلمانی کردند و مفتی اعظم جامعه اسلامی گشتند و حکم بر تکفیر و تسفیق افرادی چون صحابه نستوه رسول‌الله(ص)، ابوذر غفاری دادند و با جعل احادیث و تفاسیر وارونه سعی کردند تا اذهان مردم را نسبت به حقیقت دین و سیره پیامبر(ص) مغشوش نمایند. علاوه بر علمای درباری فرصت‌طلبان و زراندوزانی چون طلحه و زبیر برای حفظ منافع مادی و اقتصادی خویش علی(ع) را متهم به کفر می‌نمودند و مقدس‌مآبانی چون خوارج نهروان با تأویل آیات خدا بر علی(ع) شمشیر می‌کشیدند و همه اینها نشانگر این مطلب است که در آن زمان قشر عظیمی از مردم مسلمان در درک حقیقت دین و فهم معارف اسلامی با مشکل روبرو بوده‌اند و در چنین شرایطی بنی‌امیه حاکمیت در جامعه اسلامی را به دست می‌گیرند و برای توجیه حکومت خود به ترویج نوعی اندیشه تقدیری و جبرگرایانه می‌پردازند. اندیشه‌ای که احساس هرگونه مسئولیت اجتماعی را از انسان سلب می‌کرد و چون با استناد به نام خدا و اراده الهی صورت فریبنده‌ای داشت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 282

‎‏در ظاهر صحیح به نظر می‌آمد و در آستانه قیام امام حسین(ع) که با القائات علمای درباری و احادیث جعل پرورش یافته بودند به راحتی می‌پذیرفتند که اگر علی(ع) شکست خورد خدا نمی‌خواسته تا او بر مسند حکومت باقی بماند و اگر حزب اموی زمام امور مسلمین را در دست دارد خدا چنین موهبتی به آنان عطا کرده است و بنابراین هرگونه اعتراض و انتقاد علیه وضع موجود و حکومت اموی انتقاد و اعتراض بر قدرت و مشیت الهی است. در این زمان دین در امور فردی و عبادی خلاصه می‌گردد و  بر صورت ظاهر جمعه و جماعات بیش از هر چیز دیگر تأکید می‌شود و بینش و روحیه مذهبی در میان اکثر قریب به اتفاق مردم به گونه‌ای مسموم و فلج شده است که نه تنها عاملی برای اصلاح و سازندگی جامعه به حساب نمی‌آید بلکه موجبات سکوت  و تسلیم را نیز فراهم می‌سازد و صبر و  سکوت تخدیر کننده‌ای را بر سرتاسر شبه‌جزیره عرب مستولی می‌گرداند. چنین اعتقادی مطلوب امام حسین(ع) نیست و امام با قیام خود تأکید بر این امر که می‌خواهند به اصلاح امت پیامبر(ص) و احیای سیره محمد(ص) و علی(ع) بپردازند اولین اعتراض را بر اندیشه دینی رایج در جامعه زمان خود روا می‌دارند.‏

‏‏قبل از قیام امام خمینی(ره) هم ملاحظه می‌شود که جامعه در زمینه عقاید الهی و مذهبی دچار آسیبهای جدی است. برداشتهای دینی رایج به گونه‌ای است که دین به هیچ یک از امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه کاری ندارد و فقط امری است که به برخی از عبادات و اعمال فردی ختم می‌گردد و چنین برداشتی از دین همواره مطلوب طبقات حاکم بر جامعه بوده است و به وسیله حکومتهای باطل در میان مردم رواج یافته است.‏

‏‏در آستان قیام ایشان با توجه به وابستگی جامعه به جوامع بیگانه شرق و غرب، مسئلۀ جدایی دین از امور سیاسی و اجتماعی شدت یافت و با توجه به خودباختگی و الگو قرار گرفتن جوامع غربی برای حکومت و زمامداران امور چهرۀ جدیدتری به خود گرفت. به نظر امام خمینی(ره) جامعه اسلامی از صدر اسلام به این آسیب دچار بوده است و این مسئله در دوره اخیر به اوج خود رسیده است چنانچه می‌فرماید: «این یک نقشه شیطانی بوده است که از زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس طرح‌ریزی شده است و بعد از آن هم هر حکومتی که آمده است، تأیید این امر را کرده است و اخیراً هم که راه شرق و غرب به دولتهای اسلامی باز شده، این امر در اوج خودش قرار گرفت که اسلام یک مسئله شخصی بین بنده و خداست و سیاست از اسلام جداست و نباید مسلمان در سیاست دخالت کند و نباید روحانیون وارد سیاست بشوند.»‏‎[3]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 283

‎‏رواج اندیشه جدایی دین از سیاست به دلیل اینکه هرگونه مسئولیت اعتقادی و اجتماعی را از افراد سلب می‌کرد با روحیه تسامح و راحت‌طلبی نیز سازگاری داشت و بسیاری از افراد برای حفظ منافع شخصی خود از هر گونه اندیشه‌ای که به تغییر وضع موجود منتهی گردد احتراز می‌کردند و لذا نقشه‌های شیطانی حکومت از یک سو و تسامح و راحت‌طلبی از سوی دیگر موجب شد تا اعتقادات دینی نقش مؤثری در اعمال اجتماعی- سیاسی مردم نداشته باشند و از قیام برای خدا در جامعه اسلامی غفلت گردد. امام خمینی(ره) در این زمینه می‌فرماید: ‏

‏‏«خودخواهی و ترک قیام برای خدا ما را به روزگار سیاه رساند و همه جهانیان را بر ما چیره کرده و کشورهای اسلامی را زیر نفوذ دیگران درآورد».‏‎[4]‎

‏‏2-آسیبهای سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی‏

‏‏بعد از رحلت پیامبر(ص) از نظر سیاسی و اجتماعی معیارها و ضوابط اسلامی تحت‌الشعاع ارزشهای قومی و نژادی قرار می‌گیرد و مهاجر بر انصار و قریش بر غیر قریش ترجیح داده می‌شود و به لیاقت و شایستگی افراد در تصاحب مناصب سیاسی و اجتماعی عنایتی نمی‌شود امام حسین(ع) اینک وارث جامعه‌ای است که بعد از پیامبر بسیاری از ارزشهای دوران جاهلیت در آن نضج گرفته است، بنی‌امیه آنچنان بر جان و مال مردم مسلط شده است که خود را آقا و ارباب و مردم را بنده و نوکر خود قلمداد می‌کنند. عرب را بر عجم ترجیح می‌دهند و روحیه برابری و برادری را در جامعه زایل می‌نمایند، روشنفکران و اهل بصیرت را از بین می‌برند. معاویه علی‌رغم اینکه خلفای قبل از او زندگی ساده‌ای داشته‌اند یک حکومت سلطنتی پر از تجملات ایجاد کرده است و به پیروی از دوران جاهلیت که بعد از مرگ شیخ قبیله به حکم وراثت فرزندش جای او را می‌گرفت تصمیم می‌گیرد تا حاکمیت اسلامی را برای خاندان بنی‌امیه موروثی گرداند و به خلاف سیره پیامبر(ص) و خلفای بعد از او پسرش  یزید را که هیچ گونه لیاقت و شایستگی نداشت و به جانشینی خود منصوب کند و به این ترتیب تخطی از معیارهای سیاسی و اجتماعی اسلام و احیای ارزشهای جاهلی و نژادی بود که «زمامداری از قریش به مداخله تیرۀ اموی و زمامداری اموی به سلطنت موروثی و سلطنت موروثی به استبداد مطلق کشیده شد».‏‎[5]‎

‏‏امام خمینی(ره) یکی از دیرپاترین آسیبهای جامعه اسلامی را «عدم تشکیل حکومت حق» می‌داند و در زمانی قیام خود را آغاز می‌کند که جامعه تحت سلطه یک حکومت فاسد شاهنشاهی قرار گرفته است که جز منافع فردی و خانوادگی خود هیچ معیار دیگری را نمی‌شناسد و حتی برای ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 284

‎‏ارضای نفسانیات خود حاضر است سلطه بیگانگان را نیز بر سر مردم مسلمان گسترش دهد، مردم در این حکومت هیچ نقشی ندارند و حق و حقوق محرومان جامعه پایمال می‌گردد و افراد روشنفکر و با بصیرت نیز مورد هتک و آزار قرار می‌گیرند و هیچ یک از ضوابط  و معیارهای اسلامی بر امور سیاسی و اجتماعی جامعه حاکم نیست و همه امور جامعه در خدمت نفسانیات طبقه حاکم قرار گرفته است.‏

‏‏در نظر امام خمینی(ره) غلبه حکومت باطل یک آسیب اساسی است و از این رو درباره غلبه رضاخان می‌فرماید: «قیام برای شخص است که یک نفر مازندرانی بی‌سواد را بر یک گروه چند میلیونی چیره می‌کند که حرث و نسل آنها را دستخوش شهوات خود کند».‏‎[6]‎

‏‏3-آسیبهای اقتصادی و غارت بیت‌المال‏

‏‏در جامعه اسلامی پیامبر با توجه به اصول و موازنه‌هایی که بر مالکیت و نظام اقتصادی حاکم شد ثروتمندان و اشراف نمی‌توانستند به استثمار و تکاثر ثروت بپردازند و عدالت اجتماعی و اقتصادی از عمده‌ترین اصول جامعه اسلامی به شمار می‌آمد. اما اینک امام حسین(ع) پس از پنجاه سال که از رحلت پیامبر می‌گذرد با یک جامعه کاملاً نابرابر مواجه است که در آن از یک سو قریش و وابستگان به دستگاه خلافت به ویژه بنی‌امیه به ثروتهای کلان دست یافته‌اند و از سوی دیگر اکثر آحاد مردم جامعه در فقر و محرومیت به سر می‌برند. جنگهایی که بین سپاه اسلام و دو امپراطور بزرگ ایران و روم چند سال بعد از رحلت پیامبر به وقوع پیوست غنائم و اموال فراوانی را نصیب حکومت اسلامی ساخت  و اما این غنایم با رعایت رتبه‌ها و امتیازاتی خاص نظیر سبقت در اسلام بین مسلمانان تقسیم شد و زمینها نیز به تملک سربازان فاتح در آمد. اکثر این گروه که به ثروتهای کلان دست می‌یافتند از قبیله قریش بودند که از دوران جاهلیت به بازرگانی و تجارت آگاهی داشتند و همین که در نظام اسلامی اموال و ثروت بیشتری نصیب آنان گردید شیوۀ زندگی پیشین خود را از سر گرفتند و روحیه مال‌اندوزی و جمع ثروت در آنها زنده شد با این ترتیب نوعی از اشرافیت معنوی (نظیر سبقت در اسلام) معیاری شد برای کسب ثروت و مال بیشتر و ایجاد اشرافیت مادی و پس از آن طبقه جدیدی از ثروتمندان و اشراف با رنگ و لعاب اسلامی در جامعه به وجود آمده و به دنبال آن اصل عدالت اجتماعی و موازنه‌های اقتصادی اسلام در معرض تهدید و نابودی قرار گرفت.‏‎[7]‎‏ قریش و به ویژه بنی‌امیه هنگامی که توانستند نفوذ و قدرت بیشتری در دستگاه خلافت اسلامی به دست آورند تحت عنوان «هبه» و «جایزه» به چپاول و غارت بیت‌المال پرداختند. افرادی همانند طلحه دویست هزار‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 285

‎‏درهم و زبیر ششصدهزار درهم از دستگاه خلافت اسلامی دریافت نمودند اینک طبقه‌ای مقتدر و ثروتمند در جامعه اسلامی به وجود آمده بود، بین امویان و وابستگان آنها که دارای ثروتهای فراوان بودند از یک سو و اکثر مردم در فقر و محرومیت به سر می‌بردند از سوی دیگر شکافی عظیم پیدا گشت و با این سیطره مالی و سیاسی بود که حزب اموی به تطمیع و خرید افراد ذی‌نفوذ پرداخت و معاویه بنای «کاخ سبز» را در منطقه شام ایجاد کرد و به قدرت خود تحکیم بخشید. تصاحب و غارت بیت‌المال از مهمترین عواملی بود که حزب اموی در جهت اغفال مردم و تهیه و تجهیز «سپاه شام» از آن استفاده کرد.‏

‏‏ایجاد نظام طبقاتی و تبعیض و نابرابریهای اجتماعی، سبب شد تا نظام عقیدتی و اخلاقی جامعه نیز متحول شود و پذیرش معیارها و اصول اقتصادی مکتب اسلام برای مردم میسر نگردد. ثروتمندان که وضع فعلی جامعه را از نظر مادی به نفع خویش می‌دیدند اولین گروهی بودند که در مقابل حکومت علی به مخالفت و آشوب دست زدند و چون دیدند که عدالت و ایجاد نظام اقتصادی اسلام بیش از هر چیز دیگر منافع آنها را تهدید می‌کند به اردوگاه بنی‌امیه پیوستند و مقدمات شکست خلافت امام را فراهم ساختند. معاویه همانند پادشاهان ایران و روم  با تشریفات و تجملات بر مردم حکومت می‌کرد و با سوءاستفاده از بیت‌المال برای استمرار سلطنت اموی و جانشینی یزید رشوه‌های کلانی می‌پرداخت و گروههای زیادی از مردم کوفه را با پول و ثروت فریب می‌داد و به تطمیع آنان می‌پرداخت. از جمله وقتی «مغیرة بن شعبه» از طرف معاویه مأموریت یافت تا مردم کوفه را به بیعت با یزید وادار کند مال فراوانی به هواداران حزب اموی در این شهر بخشید و گروهی از مردم کوفه را به سرکردگی پسر خود نزد معاویه فرستاد تا با اعلام طرفداری از ولایت عهدی یزید وراثت  سلطنتی امویان را مشروعیتی مردمی بخشند چون این گروه به دربار حکومت رسیدند معاویه از پسز مغیرة پرسید: پدرت دین این مردم را به چند خریده است؟ وی جواب داد: هریک را به سی هزار درهم.‏‎[8]‎

‏‏در نتیجه این حقیقت روشن می‌شود که اگرچه عوامل متعدد در سقوط ارزشها و معیارهای اسلامی در جامعه نقش داشته‌اند اما هیچ یک از آنها به اندازه رواج روحیه دنیاطلبی و رغبت به مال‌اندوزی مؤثر نبوده است به گونه‌ای که امام حسین(ع) در آستانه قیام مقدس خویش ماهیت این مردم را چنین بیان می‌کند «‏‏الناس عبید الدنیا و الدین لعق السنهم یحوطونه مادرّت به معائشهم فاذا محصوا بالبلاء اقل الدیانون‏‏»؛ مردم بنده دنیا هستند دین را تا آنجا می‌خواهند که با آن زندگی خود را سر و سامان دهند و چون آزمایش شوند دینداران واقعی بسیار کم خواهند بود.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 286

‎‏یکی از آسیبهای مهم جامعه در آستانه قیام امام خمینی(ره) فاصله طبقاتی و بهره‌کشی سرمایه‌داران و طبقه ثروتمند جامعه از طبقات محروم و مستضعف می‌باشد. ایجاد هسته‌های سرمایه‌داری در ایران به وسیله نظام شاهنشاهی سبب شد تا وابستگان به دربار و ایادی دست‌نشانده شرکتهای چندملیتی با استفاده از پول نفت و فروش منابع طبیعی کشور به ثروتهای کلان دسترسی پیدا کنند و به این وسیله به چپاول ثروتها و استثمار اقشار ضعیف جامعه بپردازند در مقابل این عدۀ محدود اکثر آحاد مردم در شهرها و روستاها در فقر و مسکنت به سر می‌بردند و هر روز به تعداد زاغه‌ها و بیقوله‌های اطراف شهرهای بزرگ افزوده می‌گشت. امام خمینی(ره) با اشاره به تحلیل نظام اقتصادی از سوی دولتهای بیگانه می‌فرماید: «استعمارگران به دست عمال سیاسی خود که بر مردم مسلط شده‌اند نکات اقتصادی ظالمانه‌ای را تحمیل کرده‌اند و بر اثر آن مردم به دو دسته تقسیم شده‌اند. ظالم و مظلوم. در یک طرف صدها میلیون مسلمان گرسنه و محروم از بهداشت و فرهنگ قرار گرفته است و در طرف دیگر اقلیتهایی از افراد ثروتمند و صاحب قدرت سیاسی که عیاش و هرزه‌گردند. مردم گرسنه و محروم کوشش می‌کنند که خود را از ظلم حکام غارتگر نجات دهند تا زندگی بهتری پیدا کنند و این کوشش ادامه دارد، لکن اقلیتهای حاکم و دستگاههای حکومتی جابر مانع آنهاست. ما وظیفه داریم مردم مظلوم و محروم را نجات دهیم. پشتیبان مظلومین و دشمن ظالم باشیم».‏‎[9]‎‏ و تاریخ انقلاب اسلامی به خوبی نشان می‌دهد که محرومین و مستضعفین که از این آسیب ویرانگر (تسلط و بهره کشی اغنیا از فقرا) به شدت رنج می‌بردند اولین اقشاری بودند که به ندای امام خمینی(ره) لبیک گفتند و به کمک نهضت اسلامی شتافتند.‏

‏‏4- آسیبهای فرهنگی و اخلاقی ‏

‏‏ در زمان حیات پیامبر(ص) خصلتهای پست فرهنگ بدوی و قبیله‌ای از جامعه محو شد و کینه‌توزی به برادری مبدل گشت. بی‌بند و باریهای اخلاقی از بین رفت و زنان که موجوداتی پست به شمار می‌آمدند در جامعه مسلمین از مرتبه والایی برخوردار شدند و شخص پیامبر به دختر خویش مباهات می‌کرد. اسلام به جامعه بشری و به ویژه اعراب که در غرقاب فساد و تباهی به سر می‌بردند شخصیت و هویت انسانی داد و با ارزشهای متعالی از عرب عصر جاهلیت جامعه‌ای ساخت که ایمان به خدا، عدالت اجتماعی و برابری، آزادی انسان از سلطۀ دیگران مهمترین ویژگیهای آن به شمار می‌آمد.‏

‏‏با گسترش همین معیارها بود که دین الهی توانست در درون انسانها و همچنین در محیط‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 287

‎‏اجتماعی آنان تحول ایجاد کند و از یک طرف قبایل پراکنده عرب را متحد سازد و با ایجاد یک حکومت مرکزی در مقابل دو امپراطور روم و ایران بایستد و از طرف دیگر جذبه و کشش درونی و فطری انسانها را برانگیزد و از مناطق دور و نزدیک انسانها را گروه گروه به سوی اسلام حقیقی فراخواند. ‏

‏‏اما بعد از رحلت رسول اکرم با بروز فرهنگ بدوی و هواهای نفسانی مجدداً روحیه برتری‌جویی و مال‌اندوزی و راحت‌طلبی بر جامعه اسلامی مستولی شد و هنگامی که بنی‌امیه بر شبه‌جزیره عرب حاکمیت یافتند به تدریج ارزشها و اصول اخلاقی اسلام از جامعه حذف می‌شد و قیام امام حسین(ع) وقتی آغاز می‌شد که امویان آشکارا و بدون هیچ ملاحظه‌ای به هتک حرمتهای الهی می‌پرداختند و روحیات و اخلاق اعراب دوران جاهلیت را احیا می‌کردند و روحیه تملق و ذلت را در بین مردم گسترش می‌دادند. معاویه برای اینکه بتواند از فردی همانند زیاد بن ابیه در حاکمیت خود استفاده کند مجلسی بر پا می‌کند و در انظار مسلمین او را برادر نسبی خود می‌خواند و یزید در حضور مردم به میگساری می‌پردازد و فسق و فجور را در بین مردم رواج می‌دهد و در  هنگامی که در کربلا فرزندان رسول خدا را به شهادت می‌رساند و خاندان نبوت را به اسارت می‌کشاند کینه‏‏‌‌‏‏توزی بدوی و قبیله‌ای خود را در نعره‌ای جاهلانه نمایان می‌سازد که‌ ای کاش آنان که از قبیله من (بنی‌امیه) در جنگ با محمد به قتل رسیده‌اند می‌بودند و آگاه می‌شدند که چگونه انتقام  آنها را از بنی‌هاشم گرفتم. ‏

‏‏شرایط اخلاقی و فرهنگی جامعه در آستانه قیام امام خمینی(ره) نیز به گونه‌ای بود که هیچ تناسب با ضوابط و اصول اخلاقی اسلام نداشت. حکومت فاسد و وابسته شاهنشاهی با توجه به نوعی از خودباختگی فرهنگی و فرنگی‌مآبی که دچار آن شده بود در تخریب ارزشهای اخلاقی و فرهنگی جامعه از هیچگونه تلاشی مضایقه نمی‌کرد و جامعه را لهو و لعب و هرزگیها فراگرفته بود.‏‎[10]‎‏ جوانان مسلمان از اخلاق اسلامی تهی می‌گشتند و به مراکز فساد کشانده می‌شدند زن به گونه‌ای جدید ملعبه‌ای بود برای بازیگران صحنه‌های تجارت و اشاعه فساد در جامعه. روحیه ذلت و سلطه‌پذیری و بی‌تفاوتی در جوانان تقویت میشد و به انحاء مختلف زمینه‌هایی فراهم می‌شد تا نیروی انسانی از بین برود و جوانهای ما تلف شوند. امام خمینی(ره) این را یک آسیب اساسی می‌داند و می‌فرماید: «اینها نیروهای انسانی ما را خراب کردند نگذاشتند رشد کنند، خرابیهای مادی جبرانش آسانتر از خرابیهای معنوی است، اینها نیروهای انسانی را از بین بردند».‏‎[11]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 288

‎‏بخش دوم ‏

‏‏راههای اصلاح جامعه از نظر امام حسین(ع) و امام خمینی(ره)‏

‏‏در بخش اول به آسیبهای جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و قیام امام خمینی(ره) اشاره شده و اینک راههای اصلاح جامعه از نظر این دو رهبر بزرگ الهی می‌پردازیم تا بدانیم که برای رسیدن به جامعه مطلوب اسلامی چه راه حلهایی را ارائه کرده‌اند. برای درمان آسیبهای جامعه اسلامی چه شیوه‌هایی را در پیش گرفته‌اند.‏

‏‏1- اصلاح اندیشه دینی و تغییر نگرش مردم نسبت به دین‏

‏‏دین یکی از سرچشمه‌های اصلی فرهنگ در جوامع بشری است و صلاح و فساد هر جامعه به صلاح و فساد اندیشه دینی در آن جامعه وابسته است. در بخش اول ملاحظه شد که جامعه اسلامی هم در زمان امام حسین(ع) و هم در عصر امام خمینی(ره) به شدت از نظر عقاید و اندیشه‌های دینی دچار آسیب شده است و نگرش مردم نسبت به دین یک نگرش سطحی است و در این دوره‌های بحرانی حکام جور از دین به عنوان وسیله‌ای برای توجیه حکومت و خلافت خود استفاده می‌کنند و آنرا عاملی می‌دانند برای سکوت و سکون توده‌های مردمی که همه چیز را به قضا و قدر سپرده‌اند و از هر گونه مسئولیت اجتماعی پرهیز می‌کنند.‏

‏‏امام حسین(ع) به عنوان مظهر اسلام محمدی با قیام خود عزم آن دارد تا بر تفسیرها و برداشتهای رایج دین خط بطلان کشد و با احیاء دین حقیقی وجوه پویا، سازنده و جهت‌دهنده این را برای مردم نمایان سازد لذا می‌فرماید: ‏‏«انا خرجت لطلب اصلاح فی امة جدی ارید ان امر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و ابی علی ابیطالب». ‏‏پر واضح است که عامل اصلی انسجام امت اسلامی دین است و اصلاح امت ممکن نیست مگر با اصلاح دین و اصلاح دین نیز به نظامی از کنترل و پیشرفت وابسته است که عنوان امر به معروف و نهی از منکر به خود گرفته است و بعد از فهم صحیح از دین این اصل انسان را در هر لحظه از زندگی موظف به بازآفرینی و احیای ارزشهای دینی می‌کند و این بازگشت مجدد و مکرر به معیارها و ضوابط دینی هم متوجه خود فرد است و هم به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند منوط می‌شود.‏

‏‏بنابراین امر به معروف و نهی از منکر برای انسان مسئولیت اجتماعی می‌آفریند و او را دچار نوعی از بیقراری می‌سازد تا نسبت به آنچه در امور مختلف سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در جامعه می‌گذرد بی‌تفاوت و بی‌تحرک نباشد. امر به معروف و نهی از منکر هنگامی که مبتنی بر فهم صحیح ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 289

‎‏از دین باشد و از سیرۀ نبوی و علوی یعنی معیارهای خالص اسلام سرچشمه بگیرد جامعه را از حالت سکون و ایستایی خارج می‌سازد و منجر به بالندگی و سازندگی آن می‌گردد. امام حسین(ع) که خود عصاره اسلام محمدی است قیام می‌کند تا نشان دهد که آنچه بنی‌امیه حکومت خود را به وسیله آن توجیه می‌کند دین نیست بلکه نوعی فریب و نیرنگ است که به اسم دین عرضه می‌شود و دین فقط در عبادات فردی و جمعه و جماعات بدون تحرک خلاصه نمی‌شود و اسلام حقیقی با وجود چنین حکومتی سازگار نیست. ‏

‏در یک سوی قلمرو پهناور اسلامی، علی(ع) نمونۀ برجستۀ آرمانخواهی و مردم‌پروری و طالب جدّی عدالت، عرفان، معنویّت و آزادی، به وسیلۀ تندروهای جزم‌اندیش، مقدس‌مآب و متعصب، در مسجد مضروب گشته، به شهادت می‌رسد و در آن سوی دیگر، مسلمانان در شام می‌گویند: «فرزند ابوطالب را با مسجد چه کار بود.» با این همه ارتباطات و اطلاعات که در دنیای کنونی، در دسترس مردمان است، شاهدیم که تا چه اندازه، حقایق، قلب و وارونه می‌شود، پس بنگرید که در آن دوره و زمانه، چه وضعی بود. حسن بن علی(ع) در مقابل قدرت پولی و تبلیغات معاویه (حاتم بخشی او از بیت‌المال و رشوه دادن به سران قبایل و گروهها و...) و دستگاه پلیسی و جاسوسی وی و چیرگی قدرت و تفوّق نظامیش شکست خورد و به متارکۀ جنگ معاهده ناگزیر شد. در این معاهده آمده بود که معاویه به کتاب خدا و سنّت پیامبر و سیرت خلفای راشدین حکم راند، کسی را ولیعهد خود نکند و پس از او کار با شوراست و همۀ مردم و از جمله پیروان علی باید همه جا در امن و امان باشند. ‏‏(هذا ما صلح علیه حسن بن علی ابی طالب معاویة بن ابی سفیان صالحه علی ان یعمل فیهم بکتاب الله و سنة رسوله محمد(ص) و سیرة الخلفأ الراشدین و لیس لمعاویه بن ابی سفیان ان یعهد لاحد من... بعده عهداً بل یکون الامر من بعده شوری بین المسلمین و علی ان الناس امنون حیث کانوا من ارض الله فی شامهم و عراقهم و حجاز هم و یمنهم و علی ان اصحاب علی و شیعه امنون علی انفسهم و اموالهم و نسائهم و اولادهم).‏‏ ‏‎[17]‎

‏‏اینک سال 41(چهل و یک) هجری است. هنوز یک نسل از فوت رسول خدا(ص) نگذشته ؛ معاویه حاکم الهی، خلیفۀ پیامبر و امیرالمؤمنین است. امپراتوری اسلامی وسعت می‌یابد. فتوحات بیشتر می‌شود، بر مناره‌ها بانک اذان می‌پیچد، قرآن‌ها استنساخ می‌گردد، احادیث پیغمبر، نقل مجالس و محافل است. امّا روز به روز، عدالت و معنویت‌ها ؛ گم، نابرابریها و دنیاپرستی؛ افزون، حقوق و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 273

‎‏آزادیها؛ سلب، میثاقها؛ شکسته، زبانها؛ بسته، نفسها؛ حبس، خفقان و ترس همه جا مستولی و آرمانها فراموش می‌شود. ابوذرها مبغوض و مطرود گشته، سلمانها و عمارها در میان نسل خود غریبانه مانده و رفته‌اند. حجرها کشته شده‌اند. بر منبر مساجد، رسماً به علی ناسزا می‌گویند. روز به روز فاصله بین دستگاه سیاسی و مردم هر چه بیشتر می‌شود. نگهبانان مسلح موقع رفتن معاویه به مسجد او را در میان می‌گیرند، خصوصاً پس از سؤ قصد، مقصوره‌ای در مسجد برایش درست کرده‌اند که در درون آن امامت و پیشنمازی می‌کند.‏

‏‏معاویه در نیمه دوم قدرت مطلقۀ خود، مثل بیشتر حاکمان مطلق العنان، به اوج خودکامگی، سرکشی و طغیان رسید، با صحنه سازیها و قدرت پولی خود و تبلیغات و توجیهات وابستگانش و ترتیب دادن مجالس سخنرانیها، یزید را خلیفۀ پس از خود، اعلام می‌کند (برای مثال ابن شعبه حاکم کوفه برای حفظ موقعیت خود در این زمینه می‌کوشد) یک بار دیگر، مثل همیشه، «اجماع سکوت» پدید می‌آید. عقل معاش و جزئی‌نگر اکثر مردم، مصلحت چند روزۀ مادّی و تکلیف! خود در آن می‌بینند که «باری به هر جهت» بگویند، بی‌تفاوتی  گزینند، «شتر دیدی ندیدی» کنند و حساسیتی نشان ندهند. بیشتر به خوشامد حکام وقت فکر کنند تا رضایت حق. ‏‏(الناس علی دین ملوکهم، الناس ابناء الدنیا و ...)‏‏ به تعبیر حسین بن علی(ع) مردمان بندگان دنیایند و دین لقلقۀ زبانشان است. تا زمانی که معایش آنها به وسیلۀ دین می‌گردد، از دین دم می‌زنند و چون آزمونی سخت پیش می‌آید، چه اندک شود دینداران واقعی‏‏! (ان النّاس عبید الدنیا و الدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادّرت معائشهم فاذا محصّوا بالبلأ قلّ الدیانون)‏‎[18]‎‏ چنین است که معاویه از عموم مردم برای یزید بیعت می‌گیرد و چون احنف بن قیس ساکت است. از او می‌پرسد: چرا تو سخن نمی‌گویی؟ پاسخ می‌دهد: «اگر حق بگویم تو را می‌آزارم و اگر باطل بگویم خلاف رضای خداست.»‏‎[19]‎

‏‏همه جا از فضایل و خصال و هنرهای یزید سخن می‌رود. تبلیغات، منبر و خطابۀ رسمی حکومتی، نقاشی زیبایی از شخصیت او برای اهل ایمان رسم کرده و زمینه‌ها کاملاً فراهم است.‏

‏‏سوم ‏

‏‏معاویه اینک به تعبیر جاحظ، در اوج استبداد و تک‌رأیی و مطلقگی است‏‏.(... استبدّ علی بقیّة الشوری و علی جماعة المسلمین من الانصار و المهاجرین )‏‎[20]‎‏. دو سال پیش از مرگ معاویه، حسین بن علی(ع) در منا با کسانی از شهرها و قبایل مختلف به آنجا آمده بودند، سخن می‌گوید. آنها را نسبت به وضع موجود آگاه می‌سازد و می‌خواهد که برگردند و حرف بزنند، دعوت به حق کنند. در اینجا، ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 274

‎‏سرور آزادگان جمله‌ای دارد که شاید بتوان از شمیم آن، رایحۀ معطر همۀ مرام او را استشمام کرد‏‏: «فانی اخاف ان یندرس هذا الحق و یذهب»‏‏ (من می‌ترسم با وضعی که پیش آمده، خصوصاً با فراهم شدن قدرت برای یزید، حقیقت و جوهر خواستمانهای قرآن و بعثت، به طور کلّی کهنه و مندرس شده، از بین برود.)‏

‏‏در سال 60 هجری معاویه می‌میرد و یزید رسماً بر اریکه قدرت تکیه می‌زند. این در حالی است که «نسل اوّل انقلاب» جز معدودی، در چرخۀ آلودۀ دنیاپرستی و سوداگری بازرگانی افتاده و حاضرند مصلحت حقیر مادی را بر حقیقتهای غایی و اخروی ترجیح دهند و توجیه شرعی کنند، به نرخ روز بیندیشند و برای حفظ قدرت و ریاست و موقعیت و یا حتی حفظ آرامش و راحت خیال خود، در مقابل ستم و حق‌کشی و انحراف از هدفها و میثاقها و اصول، حساسیت نشان ندهند و از کنار مسائل سرنوشت‏‏‌‏‏ساز اجتماعی، با بی‌دردی و بی‌تفاوتی رد شوند.‏

‏‏«نسل دوم» نیز تازه به دوران رسیده و جوانند. اسلام را در این اواخر و در جامعه‌ای آموخته‌اند که سخت تحت نفوذ تبلیغات معاویه و دستگاه تعلیم و تربیت و حدیث گویی،  و خیل فقها، قاریان و مفسران قرآن و مبلغان دینی وابسته به اوست. تجربه‌ای عینی و ملموس ندارند و فاقد حافظۀ تاریخی هستند. اطلاعاتشان در حدّ گفته‌ها و شنیده‌ها و روایتها(آن هم از راویان رسمی و حکومتی) است نه مشاهدات و یافته‌ها و خاطره‌های زنده و جاندار و مستقیم. اصولاً وقتی نسل اول که شاهدان عینی نهضت و مبارزه و هجرت و جهاد و شهادت بودند، چنان گرفتار دنیاپرستی و مادّیت و بی‌توجهی به مبدأ و معاد باشند، پیداست که نسل دوم از آنان چه می‌آموزند و اسلام را چگونه می‌شناسند. اینان سرخورده، وازده و نوعاً از روح توحید و دینداری، و خواستمان اصلی و درونمایۀ نهضت و دعوت پیغمبر،  و حقایق و واقعیّتهای تاریخ چند دهه پیش، بی‌خبرند.‏

‏‏یزید، اینک تنها به تک چهره‌های معدود می‌اندیشد که ممکن است برای او مشکل ایجاد کنند. از اینان نیز کسانی مثل عبدالله بن عمر که  با بیعت گرفتن معاویه برای یزید مخالفت کرده بود ‏‏(فان هذه الخلافة لیست بهر قلیه و لا کسرویة یتوارثها الابناء عن الابأ...)‏‏ اهل معارضۀ جدی سیاسی نیستند، از بابت عبدالله بن زبیر نیز چندان احساس خطر نمی‌کند، اما از جانب حسین بن علی(ع) نگران است و نگرانیش بجاست.‏

‏‏حسین با یزید بیعت نکرد. استاندار یزید در مدینه او را احضار کرد ولی حسین با رشادت و شجاعت تمام، نظر خود را مبنی بر عدم صلاحیت یزید برای حکمرانی صریحاً اعلام نمود. از اینجا بود‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 275

‎‏که فعالیّت شدید دستگاه حکومت برای از جلو برداشتن حسین بن علی(ع) آغاز گردید. وقتی به مجموعۀ جریانات[حرکت حسین بن علی از مدینه به مکه و دریافت نامه‌هایی از کوفه (گویا متجاوز از 100 نامه) و اعزام نماینده و سپس عزیمت به سوی آنجا، خطابه‌هائی که در اثنای عزیمت و در طول راه داشت، و سپس منصوب شدن عبیدالله بن زید حاکم خودکامه توسط یزید به استانداری کوفه و کشتن مسلم و ایجاد خفقان در آنجا و گسیل لشگری عظیم برای محاصرۀ حسین در میان راه (جهت گرفتن بیعت از او در صورت امتناع، کشتن او)] بدقت می‌نگریم، در یک سو حکومتی را شاهدیم که: ‏

‏‏1 – مذهبی است و مدّعی جانشینی پیامبر و تداوم راه او و رسالت اوست. دستگاه حکومت پر از فقها، محدثین  و قاریان است.‏

‏‏2- منتخب مردم نیست و بر آمده از شورا و مشارکت همگانی و مورد رضایت آنها و حاصل توافق همه گروههای اجتماعی نیست، بلکه با صحنه‌سازی و تطمیع و تهدید و ارعاب، و با اجماع سکوت، شکل گرفته است. کارها منحصراً به دست حزب و خاندان اشرافی بنی‌امیه و دلبستگانش افتاده است. ‏

‏‏3- خودکامه و استبدادی است.‏

‏‏4- ستمگرانه و جابرانه و تهی از داد و عدالت است.‏

‏‏5- آرای منفی و مخالفان خود را تحمل نمی‌کند. آنها را تجسس و تعقیب می‌کند، آزار و شکنجه می‌دهد و می‌کشد.‏

‏‏و...‏

‏‏و از سوی دیگر انسانی را شاهدیم که: ‏

‏‏1- به عنوان فردی از جامعه، این حق را برای خود قایل است که اجماع سکوت را بشکند و حقیقتی را که به غفلت یا تغافل سپرده می‌شود، با اخلاص عمل و عبودیت به حقّ و عظمت روح و شجاعتی که دارد، بیان کند.‏

‏‏2- باز به عنوان فردی از جامعه این حق را به خود می‌دهد که به حاکمی که ظاهراً، خیلی‌ها، حتی کسانی از بزرگان و نخبگان قوم، رأی مثبت داده‌اند، رأی منفی بدهد.‏

‏‏3- رأی منفی و مخالفت او از روی اصلاح‌طلبی است و نه فتنه‌جویی و جاه‌طلبی‏‏. (لم اخرج اشراً  و لابطراً و لا مفسداً و لا ظالماً منها خرجت لطلب الاصلاح...)‏‏ صلاح دنیا و آخرت مردم را در ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 276

‎‏این می‌بیند که کسی مثل یزید در مسند حکمرانی نباشد و به روشی مثل آنچه معاویه با نقض عرف پسندیده و میثاقهای اجتماعی انجام داد، برای مردم در امر حکومت، تعیین تکلیف نشود. ‏

‏‏4- پس از تسلط ابن‌زیاد بر کوفه و محاصره شدن حسین(ع) توسط سپاه اعزامی از جانب او، حضرت اصرار بر جنگ و درگیری مسلحانه با حکومت نداشت، بلکه در امر حکومت به بیعت آزادانه و آگاهانه مردم و قراردادهای اجتماعی مسالمت‌آمیز و اقدام قانونی و عرفی معتقد است. چنین نیست که بخواهد هر طوری که شده با یزید  و افراد او بجنگد و خود را بر مردم تحمیل نماید، (مثل کودتاگران) بلکه تنها می‌خواهد این حق و آزادی را به او بدهند که بیعت نکند و رأی منفی و مخالف داشته باشد و در جامعه، صرف نظر از این که چه ایده و عقیده‌ای دارد، حق حیات داشته باشد.‏

‏‏5- زیر بار ذلت نمی‌رود وقتی او در میان مرگ و یا تمکین اجباری به ستمگران و بیعت با یزید (علی‌رغم رأی و نظرش) قرار می‌دهند، مرگ با عزت و آزاد‌مردانه اختیار می‌کند و آن را چونان گردن‌بندی بر سینۀ دختری جوان می‌بیند و کرامت انسانی خویش را نمی‌آلاید و حیات را فراسوی عمر محدود دنیوی و در مقیاس ابدیت می‌نگرد.‏

‏‏6- برای دفاع از حق و شهادت بدان، برای ایجاد تغییراتی ساختاری در جامعه، که به صلاح دنیا و آخرت  مردمان است، برای مبارزه با جور و ستم و قانون‌شکنی میثاق، از رفاه عادی خود، زن و فرزند و خانواده  و نزدیکترین بستگان و دوستان می‌گذرد و آن همه مصائب و شکنجه‌ها و کشته‌شدن و اسارت و غارت و اهانت نسبت به خود و آنها را پذیرا می‌شود.‏

‏‏7- در برخورد با همراهان و انصار کرام خود با روح بلندنظری و آزادمنشی، آنان را در انتخاب راه و تصمیم تا آخرین مراحل، صاحب اختیار و انتخابگر و آزاد می‌داند و کسی را به جبر و تکلّف با خود همراه نمی‌سازد.‏

‏‏ و...‏

‏‏این است که فرهنگ تابناک عاشورا بر تارک تاریخ اسلام و انسان می‌درخشد. فرهنگ عاشورا، مضمون سرشار اخلاقی، معنوی، اجتماعی  و سیاسی دارد. حسین آموزگار صمیمی و بزرگ انسانهاست. کربلا تابلوی سرخ درسی اوست.‏

‏‏پاره‌ای از عناوین درسی چنین است: ‏

‏‏اصلاح‌طلبی، استبدادستیزی، آزادگی، رشادت و شجاعت، صراحت و صمیمیت و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 277

‎‏حقیقت‌گویی، عزّت و کرامت، اخلاص عبودیت حق تعالی، دفاع از اخلاق و فضیلت انسانی، شهادت به حق و حقیقت با بذل جان و نثار خون، صبر و بردباری در راه حق، ایثار و از جان گذشتگی در راه اصلاح دنیا و آخرت مردمان، شبنمی غرقه در دریا، توحید عملی و فنای فی الله، شهود و شهادت حق، مبارزه با ظلم و حق کشی، دفاع از میثاقها و قراردادهای اجتماعی، آرمانخواهی، مشارکت و مساهمت صمیمانه در سرنوشت جامعه، درد انسانیّت، حضور فعّال در صحنه‌های سیاسی، عظمت روح، عرفان و معنویت مثبت و خلّاق اجتماعی، درک ابدیّت و ماندگاری انسان، حساسیت اجتماعی نسبت به نقض قانون و تخلف از اصول و خواستمانها  و آرمانهای اصیل، جلوه بخشندگان عمر، شکوه سخاوت و داد و دهش، مایه گذاشتن برای خیر و مصلحت و تعالی مردم، استقلال فکر، نگرش انتقادی به امور، ژرف‌بینی، شکستن اجماع سکوت، بلند کردن و دست و طرح مساله، توجه به روح و درونمایۀ اسلام و خواستمانهای اصلی آن و نه فرع و ظواهر رایج (افشای چهره مذهب تخدیر و تزویر) احترام به شور و مشارکت واقعی و لزوم رضایت و وفاق راستین اجتماعی در امر حکومت.‏

‏‏ این درسها را حسین(ع) از طریق پدرش علی(ع) از جوهریات نهضت توحید و از دورنمایۀ قرآن و سیرۀ رسول خدا(ص) مشق گرفته بود و با اندکی تأمّل در خواستمانهای نهضت پیامبر که در آغاز این گفتار آمد، مقایسۀ آن با نهضت حسینی این حقیقت آشکار می‌شود.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 278

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 279

• - سیره ابن هشام از 223- تاریخ ادبیات عرب، دکتر اکبر بهروز، دانشگاه تبریز، 1359، ص 16
• - تاریخ الادب العربی، زیات، ص16
• - همان مأخذ- نیز تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان ص 154- تاریخ الادب العربی، عمر فروخ ص 173
• - تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان. ص 153
• - تاریخ العرب قبل الاسلام، جرجی زیدان ص 151
• - فی الشعر الجاهلی، طه حسین، ص 142
• - تاریخ الادب العربی، کارل بروکلمان، دکتر عبیدالسلم نجّار، ص 113
• - تاریخ الدب العربی، زّات 76، فی الشعر الجاهلی، طه حسینی، ص 144.
• - الامام علی، عفیف عبدالفتاح عبدالمقصود ص 2 و 7.
• - مروج الذهب و معدن الجوهر (جلد اول)،  ابوالحسن علی بن حسین سعودی، ترجمه ابوالقاسم پاینده ص 689 -690
• - الامام علی 2 / 12.
• - همان مأخذ
• - همان مأخذ
• - مروج الذهب 689 -690.
• - مروج الذهب 691.
• - الصواعق المحقه، ابن حجر هیثمی (974هـ) چاپ مصر 1307، ص 136 (ابن حجر فقیه شافعی است.)
• - تحف العقول ص 250.
• - وفیات الایمان، ابن خلّکان (ف 681هـ)، قاهره، 1310، ص در 230.
• - رسائل جاحظ 292 – 300.

تحلیلی تطبیقی از قیام امام حسین (ع) و قیام امام خمینی (س)

‏‏تحلیلی تطبیقی از قیام امام حسین(ع)  و قیام امام خمینی(س)‏

‏‏غلامحیدر ابراهیمبای سلامی‏

‏‏مقدمه‏

‏‏تاریخ زندگی بشر حاکی از آن است که هر هنگام که جوامع را نابسامانی فرهنگی و اجتماعی فراگرفته است. پیامبران و مصلحان به دستور خداوند در جهت هدایت  مردم و نجات و اصلاح جامعه اهتمام ورزیده‌اند.‏

‏‏اسلام به عنوان کاملترین دین الهی بر محمد(ص) نازل شد تا هم جامعه زمان وی اصلاح گردد و هم حاوی اصول دستورهایی باشد که برای آحاد بشر قابل اجرا در هر زمان پس از وی باشد و موجب هدایت و نجات جامعه گردد. در نوشته حاضر سعی بر آن است تا در یک بررسی تطبیقی از دیدگاه جامعه‌شناسی- تاریخی نشان دهیم که علت اساس قیام امام حسین(ع) تداوم و تجدید اسلام پیامبر(ص) است و قیام امام خمینی(ره) نیز با الهام از قیام امام حسین(ع) و در جهت تحقق اهداف آن به وقوع پیوسته است. امام خمینی(ره) خود نیز فرموده‌اند: «انقلاب اسلامی ایران پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است».‏

‏‏فرض اساسی ما در این پژوهش این است که هر دوی این قیامها با عنایت از دستورهای کلی اسلام درباره اصلاح و تغییر جامعه به وقوع پیوسته‌اند و این دستور‌ها برای همه زمانها قابل پیروی و تطبیق است. در این بررسی ما از روشی که توماس اسپریگن در کتاب «فهم نظریه‌های سیاسی»‏‎[2]‎‏ پیشنهاد کرده است بهره برده‌ایم و بنابراین در بخش اول از دیدگاه جامعه‏‏‌‏‏شناسی – تاریخی آسیب‌های جامعه اسلامی را در زمان هر یک از دو رهبر بزرگ الهی مورد بررسی قرار می‌گیرد و در بخش دوم به راههای اصلاح و شیوه‌هایی که این دو رهبر برای درمان آسیبها و اصلاح جامعه پیشنهاد می‌کنند‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 281

‎‏اشاره شده است. ‏

‏‏بخش اول ‏

‏‏آسیبهای جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و امام خمینی(ره) ‏

‏‏هر مصلحی با توجه به تصوری که از وضع مطلوب جامعه دارد بر وضع موجود جامعه زمان خویش ایرادات و اشکالاتی وارد می‌داند و به نواقص و امراض خاصی در آن جامعه اشاره می‌کند و اینک به اختصار به آسیبها و ایرادات عمده جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و قیام امام خمینی(ره) اشاره می‌شود. الگوی مطلوب جامعه در این نوشته جامعه اسلامی زمان پیغمبر(ص) در نظر گرفته شده است.‏

‏‏1- آسیبهای اعتقادی و مذهبی‏

‏‏ بررسی نحله‌های فکری و اندیشه‌های دینی نشان می‌دهد که مهمترین علل انحطاط و سقوط جامعه اسلامی بعد از رحلت حضرت رسول(ص) برداشت نادرست از دین و فهم غلط معارف اسلامی بوده است. عواملی که به بروز کژاندیشیها  و گرایشهای قبیله‌ای منتهی گردید موجباتی را فراهم آورد تا کسانی که به مصادر خلافت دست می‌یافتند دین را وسیله توجیه حکومت و اهداف فردی و قومی خویش قرار دهند و جامعه اسلامی را برای مدت طولانی از منادیان واقعی توحید و اندیشه‌های اصیل مکتب اسلام بدور نگهدارند. تحقق چنین امری وقتی میسر گردید که افرادی همچون علی(ع)، سلمان فارسی، عمار یاسر و ابوذر غفاری کنار گذاشته شدند. و افرادی همانند کعب‌الاحبار یهودی و ابوهریره ادعای مسلمانی کردند و مفتی اعظم جامعه اسلامی گشتند و حکم بر تکفیر و تسفیق افرادی چون صحابه نستوه رسول‌الله(ص)، ابوذر غفاری دادند و با جعل احادیث و تفاسیر وارونه سعی کردند تا اذهان مردم را نسبت به حقیقت دین و سیره پیامبر(ص) مغشوش نمایند. علاوه بر علمای درباری فرصت‌طلبان و زراندوزانی چون طلحه و زبیر برای حفظ منافع مادی و اقتصادی خویش علی(ع) را متهم به کفر می‌نمودند و مقدس‌مآبانی چون خوارج نهروان با تأویل آیات خدا بر علی(ع) شمشیر می‌کشیدند و همه اینها نشانگر این مطلب است که در آن زمان قشر عظیمی از مردم مسلمان در درک حقیقت دین و فهم معارف اسلامی با مشکل روبرو بوده‌اند و در چنین شرایطی بنی‌امیه حاکمیت در جامعه اسلامی را به دست می‌گیرند و برای توجیه حکومت خود به ترویج نوعی اندیشه تقدیری و جبرگرایانه می‌پردازند. اندیشه‌ای که احساس هرگونه مسئولیت اجتماعی را از انسان سلب می‌کرد و چون با استناد به نام خدا و اراده الهی صورت فریبنده‌ای داشت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 282

‎‏در ظاهر صحیح به نظر می‌آمد و در آستانه قیام امام حسین(ع) که با القائات علمای درباری و احادیث جعل پرورش یافته بودند به راحتی می‌پذیرفتند که اگر علی(ع) شکست خورد خدا نمی‌خواسته تا او بر مسند حکومت باقی بماند و اگر حزب اموی زمام امور مسلمین را در دست دارد خدا چنین موهبتی به آنان عطا کرده است و بنابراین هرگونه اعتراض و انتقاد علیه وضع موجود و حکومت اموی انتقاد و اعتراض بر قدرت و مشیت الهی است. در این زمان دین در امور فردی و عبادی خلاصه می‌گردد و  بر صورت ظاهر جمعه و جماعات بیش از هر چیز دیگر تأکید می‌شود و بینش و روحیه مذهبی در میان اکثر قریب به اتفاق مردم به گونه‌ای مسموم و فلج شده است که نه تنها عاملی برای اصلاح و سازندگی جامعه به حساب نمی‌آید بلکه موجبات سکوت  و تسلیم را نیز فراهم می‌سازد و صبر و  سکوت تخدیر کننده‌ای را بر سرتاسر شبه‌جزیره عرب مستولی می‌گرداند. چنین اعتقادی مطلوب امام حسین(ع) نیست و امام با قیام خود تأکید بر این امر که می‌خواهند به اصلاح امت پیامبر(ص) و احیای سیره محمد(ص) و علی(ع) بپردازند اولین اعتراض را بر اندیشه دینی رایج در جامعه زمان خود روا می‌دارند.‏

‏‏قبل از قیام امام خمینی(ره) هم ملاحظه می‌شود که جامعه در زمینه عقاید الهی و مذهبی دچار آسیبهای جدی است. برداشتهای دینی رایج به گونه‌ای است که دین به هیچ یک از امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه کاری ندارد و فقط امری است که به برخی از عبادات و اعمال فردی ختم می‌گردد و چنین برداشتی از دین همواره مطلوب طبقات حاکم بر جامعه بوده است و به وسیله حکومتهای باطل در میان مردم رواج یافته است.‏

‏‏در آستان قیام ایشان با توجه به وابستگی جامعه به جوامع بیگانه شرق و غرب، مسئلۀ جدایی دین از امور سیاسی و اجتماعی شدت یافت و با توجه به خودباختگی و الگو قرار گرفتن جوامع غربی برای حکومت و زمامداران امور چهرۀ جدیدتری به خود گرفت. به نظر امام خمینی(ره) جامعه اسلامی از صدر اسلام به این آسیب دچار بوده است و این مسئله در دوره اخیر به اوج خود رسیده است چنانچه می‌فرماید: «این یک نقشه شیطانی بوده است که از زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس طرح‌ریزی شده است و بعد از آن هم هر حکومتی که آمده است، تأیید این امر را کرده است و اخیراً هم که راه شرق و غرب به دولتهای اسلامی باز شده، این امر در اوج خودش قرار گرفت که اسلام یک مسئله شخصی بین بنده و خداست و سیاست از اسلام جداست و نباید مسلمان در سیاست دخالت کند و نباید روحانیون وارد سیاست بشوند.»‏‎[3]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 283

‎‏رواج اندیشه جدایی دین از سیاست به دلیل اینکه هرگونه مسئولیت اعتقادی و اجتماعی را از افراد سلب می‌کرد با روحیه تسامح و راحت‌طلبی نیز سازگاری داشت و بسیاری از افراد برای حفظ منافع شخصی خود از هر گونه اندیشه‌ای که به تغییر وضع موجود منتهی گردد احتراز می‌کردند و لذا نقشه‌های شیطانی حکومت از یک سو و تسامح و راحت‌طلبی از سوی دیگر موجب شد تا اعتقادات دینی نقش مؤثری در اعمال اجتماعی- سیاسی مردم نداشته باشند و از قیام برای خدا در جامعه اسلامی غفلت گردد. امام خمینی(ره) در این زمینه می‌فرماید: ‏

‏‏«خودخواهی و ترک قیام برای خدا ما را به روزگار سیاه رساند و همه جهانیان را بر ما چیره کرده و کشورهای اسلامی را زیر نفوذ دیگران درآورد».‏‎[4]‎

‏‏2-آسیبهای سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی‏

‏‏بعد از رحلت پیامبر(ص) از نظر سیاسی و اجتماعی معیارها و ضوابط اسلامی تحت‌الشعاع ارزشهای قومی و نژادی قرار می‌گیرد و مهاجر بر انصار و قریش بر غیر قریش ترجیح داده می‌شود و به لیاقت و شایستگی افراد در تصاحب مناصب سیاسی و اجتماعی عنایتی نمی‌شود امام حسین(ع) اینک وارث جامعه‌ای است که بعد از پیامبر بسیاری از ارزشهای دوران جاهلیت در آن نضج گرفته است، بنی‌امیه آنچنان بر جان و مال مردم مسلط شده است که خود را آقا و ارباب و مردم را بنده و نوکر خود قلمداد می‌کنند. عرب را بر عجم ترجیح می‌دهند و روحیه برابری و برادری را در جامعه زایل می‌نمایند، روشنفکران و اهل بصیرت را از بین می‌برند. معاویه علی‌رغم اینکه خلفای قبل از او زندگی ساده‌ای داشته‌اند یک حکومت سلطنتی پر از تجملات ایجاد کرده است و به پیروی از دوران جاهلیت که بعد از مرگ شیخ قبیله به حکم وراثت فرزندش جای او را می‌گرفت تصمیم می‌گیرد تا حاکمیت اسلامی را برای خاندان بنی‌امیه موروثی گرداند و به خلاف سیره پیامبر(ص) و خلفای بعد از او پسرش  یزید را که هیچ گونه لیاقت و شایستگی نداشت و به جانشینی خود منصوب کند و به این ترتیب تخطی از معیارهای سیاسی و اجتماعی اسلام و احیای ارزشهای جاهلی و نژادی بود که «زمامداری از قریش به مداخله تیرۀ اموی و زمامداری اموی به سلطنت موروثی و سلطنت موروثی به استبداد مطلق کشیده شد».‏‎[5]‎

‏‏امام خمینی(ره) یکی از دیرپاترین آسیبهای جامعه اسلامی را «عدم تشکیل حکومت حق» می‌داند و در زمانی قیام خود را آغاز می‌کند که جامعه تحت سلطه یک حکومت فاسد شاهنشاهی قرار گرفته است که جز منافع فردی و خانوادگی خود هیچ معیار دیگری را نمی‌شناسد و حتی برای ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 284

‎‏ارضای نفسانیات خود حاضر است سلطه بیگانگان را نیز بر سر مردم مسلمان گسترش دهد، مردم در این حکومت هیچ نقشی ندارند و حق و حقوق محرومان جامعه پایمال می‌گردد و افراد روشنفکر و با بصیرت نیز مورد هتک و آزار قرار می‌گیرند و هیچ یک از ضوابط  و معیارهای اسلامی بر امور سیاسی و اجتماعی جامعه حاکم نیست و همه امور جامعه در خدمت نفسانیات طبقه حاکم قرار گرفته است.‏

‏‏در نظر امام خمینی(ره) غلبه حکومت باطل یک آسیب اساسی است و از این رو درباره غلبه رضاخان می‌فرماید: «قیام برای شخص است که یک نفر مازندرانی بی‌سواد را بر یک گروه چند میلیونی چیره می‌کند که حرث و نسل آنها را دستخوش شهوات خود کند».‏‎[6]‎

‏‏3-آسیبهای اقتصادی و غارت بیت‌المال‏

‏‏در جامعه اسلامی پیامبر با توجه به اصول و موازنه‌هایی که بر مالکیت و نظام اقتصادی حاکم شد ثروتمندان و اشراف نمی‌توانستند به استثمار و تکاثر ثروت بپردازند و عدالت اجتماعی و اقتصادی از عمده‌ترین اصول جامعه اسلامی به شمار می‌آمد. اما اینک امام حسین(ع) پس از پنجاه سال که از رحلت پیامبر می‌گذرد با یک جامعه کاملاً نابرابر مواجه است که در آن از یک سو قریش و وابستگان به دستگاه خلافت به ویژه بنی‌امیه به ثروتهای کلان دست یافته‌اند و از سوی دیگر اکثر آحاد مردم جامعه در فقر و محرومیت به سر می‌برند. جنگهایی که بین سپاه اسلام و دو امپراطور بزرگ ایران و روم چند سال بعد از رحلت پیامبر به وقوع پیوست غنائم و اموال فراوانی را نصیب حکومت اسلامی ساخت  و اما این غنایم با رعایت رتبه‌ها و امتیازاتی خاص نظیر سبقت در اسلام بین مسلمانان تقسیم شد و زمینها نیز به تملک سربازان فاتح در آمد. اکثر این گروه که به ثروتهای کلان دست می‌یافتند از قبیله قریش بودند که از دوران جاهلیت به بازرگانی و تجارت آگاهی داشتند و همین که در نظام اسلامی اموال و ثروت بیشتری نصیب آنان گردید شیوۀ زندگی پیشین خود را از سر گرفتند و روحیه مال‌اندوزی و جمع ثروت در آنها زنده شد با این ترتیب نوعی از اشرافیت معنوی (نظیر سبقت در اسلام) معیاری شد برای کسب ثروت و مال بیشتر و ایجاد اشرافیت مادی و پس از آن طبقه جدیدی از ثروتمندان و اشراف با رنگ و لعاب اسلامی در جامعه به وجود آمده و به دنبال آن اصل عدالت اجتماعی و موازنه‌های اقتصادی اسلام در معرض تهدید و نابودی قرار گرفت.‏‎[7]‎‏ قریش و به ویژه بنی‌امیه هنگامی که توانستند نفوذ و قدرت بیشتری در دستگاه خلافت اسلامی به دست آورند تحت عنوان «هبه» و «جایزه» به چپاول و غارت بیت‌المال پرداختند. افرادی همانند طلحه دویست هزار‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 285

‎‏درهم و زبیر ششصدهزار درهم از دستگاه خلافت اسلامی دریافت نمودند اینک طبقه‌ای مقتدر و ثروتمند در جامعه اسلامی به وجود آمده بود، بین امویان و وابستگان آنها که دارای ثروتهای فراوان بودند از یک سو و اکثر مردم در فقر و محرومیت به سر می‌بردند از سوی دیگر شکافی عظیم پیدا گشت و با این سیطره مالی و سیاسی بود که حزب اموی به تطمیع و خرید افراد ذی‌نفوذ پرداخت و معاویه بنای «کاخ سبز» را در منطقه شام ایجاد کرد و به قدرت خود تحکیم بخشید. تصاحب و غارت بیت‌المال از مهمترین عواملی بود که حزب اموی در جهت اغفال مردم و تهیه و تجهیز «سپاه شام» از آن استفاده کرد.‏

‏‏ایجاد نظام طبقاتی و تبعیض و نابرابریهای اجتماعی، سبب شد تا نظام عقیدتی و اخلاقی جامعه نیز متحول شود و پذیرش معیارها و اصول اقتصادی مکتب اسلام برای مردم میسر نگردد. ثروتمندان که وضع فعلی جامعه را از نظر مادی به نفع خویش می‌دیدند اولین گروهی بودند که در مقابل حکومت علی به مخالفت و آشوب دست زدند و چون دیدند که عدالت و ایجاد نظام اقتصادی اسلام بیش از هر چیز دیگر منافع آنها را تهدید می‌کند به اردوگاه بنی‌امیه پیوستند و مقدمات شکست خلافت امام را فراهم ساختند. معاویه همانند پادشاهان ایران و روم  با تشریفات و تجملات بر مردم حکومت می‌کرد و با سوءاستفاده از بیت‌المال برای استمرار سلطنت اموی و جانشینی یزید رشوه‌های کلانی می‌پرداخت و گروههای زیادی از مردم کوفه را با پول و ثروت فریب می‌داد و به تطمیع آنان می‌پرداخت. از جمله وقتی «مغیرة بن شعبه» از طرف معاویه مأموریت یافت تا مردم کوفه را به بیعت با یزید وادار کند مال فراوانی به هواداران حزب اموی در این شهر بخشید و گروهی از مردم کوفه را به سرکردگی پسر خود نزد معاویه فرستاد تا با اعلام طرفداری از ولایت عهدی یزید وراثت  سلطنتی امویان را مشروعیتی مردمی بخشند چون این گروه به دربار حکومت رسیدند معاویه از پسز مغیرة پرسید: پدرت دین این مردم را به چند خریده است؟ وی جواب داد: هریک را به سی هزار درهم.‏‎[8]‎

‏‏در نتیجه این حقیقت روشن می‌شود که اگرچه عوامل متعدد در سقوط ارزشها و معیارهای اسلامی در جامعه نقش داشته‌اند اما هیچ یک از آنها به اندازه رواج روحیه دنیاطلبی و رغبت به مال‌اندوزی مؤثر نبوده است به گونه‌ای که امام حسین(ع) در آستانه قیام مقدس خویش ماهیت این مردم را چنین بیان می‌کند «‏‏الناس عبید الدنیا و الدین لعق السنهم یحوطونه مادرّت به معائشهم فاذا محصوا بالبلاء اقل الدیانون‏‏»؛ مردم بنده دنیا هستند دین را تا آنجا می‌خواهند که با آن زندگی خود را سر و سامان دهند و چون آزمایش شوند دینداران واقعی بسیار کم خواهند بود.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 286

‎‏یکی از آسیبهای مهم جامعه در آستانه قیام امام خمینی(ره) فاصله طبقاتی و بهره‌کشی سرمایه‌داران و طبقه ثروتمند جامعه از طبقات محروم و مستضعف می‌باشد. ایجاد هسته‌های سرمایه‌داری در ایران به وسیله نظام شاهنشاهی سبب شد تا وابستگان به دربار و ایادی دست‌نشانده شرکتهای چندملیتی با استفاده از پول نفت و فروش منابع طبیعی کشور به ثروتهای کلان دسترسی پیدا کنند و به این وسیله به چپاول ثروتها و استثمار اقشار ضعیف جامعه بپردازند در مقابل این عدۀ محدود اکثر آحاد مردم در شهرها و روستاها در فقر و مسکنت به سر می‌بردند و هر روز به تعداد زاغه‌ها و بیقوله‌های اطراف شهرهای بزرگ افزوده می‌گشت. امام خمینی(ره) با اشاره به تحلیل نظام اقتصادی از سوی دولتهای بیگانه می‌فرماید: «استعمارگران به دست عمال سیاسی خود که بر مردم مسلط شده‌اند نکات اقتصادی ظالمانه‌ای را تحمیل کرده‌اند و بر اثر آن مردم به دو دسته تقسیم شده‌اند. ظالم و مظلوم. در یک طرف صدها میلیون مسلمان گرسنه و محروم از بهداشت و فرهنگ قرار گرفته است و در طرف دیگر اقلیتهایی از افراد ثروتمند و صاحب قدرت سیاسی که عیاش و هرزه‌گردند. مردم گرسنه و محروم کوشش می‌کنند که خود را از ظلم حکام غارتگر نجات دهند تا زندگی بهتری پیدا کنند و این کوشش ادامه دارد، لکن اقلیتهای حاکم و دستگاههای حکومتی جابر مانع آنهاست. ما وظیفه داریم مردم مظلوم و محروم را نجات دهیم. پشتیبان مظلومین و دشمن ظالم باشیم».‏‎[9]‎‏ و تاریخ انقلاب اسلامی به خوبی نشان می‌دهد که محرومین و مستضعفین که از این آسیب ویرانگر (تسلط و بهره کشی اغنیا از فقرا) به شدت رنج می‌بردند اولین اقشاری بودند که به ندای امام خمینی(ره) لبیک گفتند و به کمک نهضت اسلامی شتافتند.‏

‏‏4- آسیبهای فرهنگی و اخلاقی ‏

‏‏ در زمان حیات پیامبر(ص) خصلتهای پست فرهنگ بدوی و قبیله‌ای از جامعه محو شد و کینه‌توزی به برادری مبدل گشت. بی‌بند و باریهای اخلاقی از بین رفت و زنان که موجوداتی پست به شمار می‌آمدند در جامعه مسلمین از مرتبه والایی برخوردار شدند و شخص پیامبر به دختر خویش مباهات می‌کرد. اسلام به جامعه بشری و به ویژه اعراب که در غرقاب فساد و تباهی به سر می‌بردند شخصیت و هویت انسانی داد و با ارزشهای متعالی از عرب عصر جاهلیت جامعه‌ای ساخت که ایمان به خدا، عدالت اجتماعی و برابری، آزادی انسان از سلطۀ دیگران مهمترین ویژگیهای آن به شمار می‌آمد.‏

‏‏با گسترش همین معیارها بود که دین الهی توانست در درون انسانها و همچنین در محیط‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 287

‎‏اجتماعی آنان تحول ایجاد کند و از یک طرف قبایل پراکنده عرب را متحد سازد و با ایجاد یک حکومت مرکزی در مقابل دو امپراطور روم و ایران بایستد و از طرف دیگر جذبه و کشش درونی و فطری انسانها را برانگیزد و از مناطق دور و نزدیک انسانها را گروه گروه به سوی اسلام حقیقی فراخواند. ‏

‏‏اما بعد از رحلت رسول اکرم با بروز فرهنگ بدوی و هواهای نفسانی مجدداً روحیه برتری‌جویی و مال‌اندوزی و راحت‌طلبی بر جامعه اسلامی مستولی شد و هنگامی که بنی‌امیه بر شبه‌جزیره عرب حاکمیت یافتند به تدریج ارزشها و اصول اخلاقی اسلام از جامعه حذف می‌شد و قیام امام حسین(ع) وقتی آغاز می‌شد که امویان آشکارا و بدون هیچ ملاحظه‌ای به هتک حرمتهای الهی می‌پرداختند و روحیات و اخلاق اعراب دوران جاهلیت را احیا می‌کردند و روحیه تملق و ذلت را در بین مردم گسترش می‌دادند. معاویه برای اینکه بتواند از فردی همانند زیاد بن ابیه در حاکمیت خود استفاده کند مجلسی بر پا می‌کند و در انظار مسلمین او را برادر نسبی خود می‌خواند و یزید در حضور مردم به میگساری می‌پردازد و فسق و فجور را در بین مردم رواج می‌دهد و در  هنگامی که در کربلا فرزندان رسول خدا را به شهادت می‌رساند و خاندان نبوت را به اسارت می‌کشاند کینه‏‏‌‌‏‏توزی بدوی و قبیله‌ای خود را در نعره‌ای جاهلانه نمایان می‌سازد که‌ ای کاش آنان که از قبیله من (بنی‌امیه) در جنگ با محمد به قتل رسیده‌اند می‌بودند و آگاه می‌شدند که چگونه انتقام  آنها را از بنی‌هاشم گرفتم. ‏

‏‏شرایط اخلاقی و فرهنگی جامعه در آستانه قیام امام خمینی(ره) نیز به گونه‌ای بود که هیچ تناسب با ضوابط و اصول اخلاقی اسلام نداشت. حکومت فاسد و وابسته شاهنشاهی با توجه به نوعی از خودباختگی فرهنگی و فرنگی‌مآبی که دچار آن شده بود در تخریب ارزشهای اخلاقی و فرهنگی جامعه از هیچگونه تلاشی مضایقه نمی‌کرد و جامعه را لهو و لعب و هرزگیها فراگرفته بود.‏‎[10]‎‏ جوانان مسلمان از اخلاق اسلامی تهی می‌گشتند و به مراکز فساد کشانده می‌شدند زن به گونه‌ای جدید ملعبه‌ای بود برای بازیگران صحنه‌های تجارت و اشاعه فساد در جامعه. روحیه ذلت و سلطه‌پذیری و بی‌تفاوتی در جوانان تقویت میشد و به انحاء مختلف زمینه‌هایی فراهم می‌شد تا نیروی انسانی از بین برود و جوانهای ما تلف شوند. امام خمینی(ره) این را یک آسیب اساسی می‌داند و می‌فرماید: «اینها نیروهای انسانی ما را خراب کردند نگذاشتند رشد کنند، خرابیهای مادی جبرانش آسانتر از خرابیهای معنوی است، اینها نیروهای انسانی را از بین بردند».‏‎[11]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 288

‎‏بخش دوم ‏

‏‏راههای اصلاح جامعه از نظر امام حسین(ع) و امام خمینی(ره)‏

‏‏در بخش اول به آسیبهای جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین(ع) و قیام امام خمینی(ره) اشاره شده و اینک راههای اصلاح جامعه از نظر این دو رهبر بزرگ الهی می‌پردازیم تا بدانیم که برای رسیدن به جامعه مطلوب اسلامی چه راه حلهایی را ارائه کرده‌اند. برای درمان آسیبهای جامعه اسلامی چه شیوه‌هایی را در پیش گرفته‌اند.‏

‏‏1- اصلاح اندیشه دینی و تغییر نگرش مردم نسبت به دین‏

‏‏دین یکی از سرچشمه‌های اصلی فرهنگ در جوامع بشری است و صلاح و فساد هر جامعه به صلاح و فساد اندیشه دینی در آن جامعه وابسته است. در بخش اول ملاحظه شد که جامعه اسلامی هم در زمان امام حسین(ع) و هم در عصر امام خمینی(ره) به شدت از نظر عقاید و اندیشه‌های دینی دچار آسیب شده است و نگرش مردم نسبت به دین یک نگرش سطحی است و در این دوره‌های بحرانی حکام جور از دین به عنوان وسیله‌ای برای توجیه حکومت و خلافت خود استفاده می‌کنند و آنرا عاملی می‌دانند برای سکوت و سکون توده‌های مردمی که همه چیز را به قضا و قدر سپرده‌اند و از هر گونه مسئولیت اجتماعی پرهیز می‌کنند.‏

‏‏امام حسین(ع) به عنوان مظهر اسلام محمدی با قیام خود عزم آن دارد تا بر تفسیرها و برداشتهای رایج دین خط بطلان کشد و با احیاء دین حقیقی وجوه پویا، سازنده و جهت‌دهنده این را برای مردم نمایان سازد لذا می‌فرماید: ‏‏«انا خرجت لطلب اصلاح فی امة جدی ارید ان امر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و ابی علی ابیطالب». ‏‏پر واضح است که عامل اصلی انسجام امت اسلامی دین است و اصلاح امت ممکن نیست مگر با اصلاح دین و اصلاح دین نیز به نظامی از کنترل و پیشرفت وابسته است که عنوان امر به معروف و نهی از منکر به خود گرفته است و بعد از فهم صحیح از دین این اصل انسان را در هر لحظه از زندگی موظف به بازآفرینی و احیای ارزشهای دینی می‌کند و این بازگشت مجدد و مکرر به معیارها و ضوابط دینی هم متوجه خود فرد است و هم به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند منوط می‌شود.‏

‏‏بنابراین امر به معروف و نهی از منکر برای انسان مسئولیت اجتماعی می‌آفریند و او را دچار نوعی از بیقراری می‌سازد تا نسبت به آنچه در امور مختلف سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در جامعه می‌گذرد بی‌تفاوت و بی‌تحرک نباشد. امر به معروف و نهی از منکر هنگامی که مبتنی بر فهم صحیح ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 289

‎‏از دین باشد و از سیرۀ نبوی و علوی یعنی معیارهای خالص اسلام سرچشمه بگیرد جامعه را از حالت سکون و ایستایی خارج می‌سازد و منجر به بالندگی و سازندگی آن می‌گردد. امام حسین(ع) که خود عصاره اسلام محمدی است قیام می‌کند تا نشان دهد که آنچه بنی‌امیه حکومت خود را به وسیله آن توجیه می‌کند دین نیست بلکه نوعی فریب و نیرنگ است که به اسم دین عرضه می‌شود و دین فقط در عبادات فردی و جمعه و جماعات بدون تحرک خلاصه نمی‌شود و اسلام حقیقی با وجود چنین حکومتی سازگار نیست. ‏

‏در تاریخ بشریت اتفاق می‌‌افتد روز 19 ماه مبارک رمضان سال 40 هجری مولا علی(ع) به دست پلیدترین انسانها در محراب عبادت فرقش شکافته می‌‌شود و صدای منادی به گوش می‌‌رسد، زینب سراسیمه از منزل بیرون می‌‌آید و پدر را با فرق شکافته در حالیکه او را به منزل می‌‌آورند مشاهده می‌‌کند. ضمن اینکه زینب(س) بارها از پدر بزرگوارش خصوصاً در شبهای رمضان آخرین عمرش پیش‌بینی این حادثه را داشتند در عین حال این مصیبت چون پتکی کوبنده بر روح مقاوم زینب(ع) وارد آمد و از آخرین ساعات زندگی پدر و وصایای او که عصاره همه مواعظ بود بهره گرفت و علی(ع) نیز او را برای مصائب بزرگ بعدی آماده ساخت.‏

‏‏زینب(ع) می‌‌گوید: در حالیکه فرق پدرم شکافته و در بستر افتاده بود و آثار شهادت را در او می‌‌دیدم، عرض کردم: پدر ‌ام‌ایمن دربارۀ مصائب آینده با من به تفصیل سخن گفت و این مصائب را به صورت حدیث از جدم رسول خدا(ص) نقل کرد، آیا این سخنان درست است؟ فرمود: آری درست است و گویی می‌‌بینم تو با جمعی از زنان و دختران اهل‌بیتم را به صورت اسیر از این شهر به آن شهر می‌‌برند و بر تو باد صبر و بردباری.‏‎[14]‎

‏‏آخرین بهره‌ها را از محضر پدر می‌‌برد و از مواعظ و وصایای آن حضرت استفاده می‌‌کند و متأسفانه خورشید نورافشان ولایت افول می‌‌کند و همانگونه که نیمه شبی در ظلمت، پیکر رنجدیده مادرش را در جمع چند نفری با هاله‌‌ای از غم و اندوه مخفیانه به خاک سپردند، پیکر غرق به خون پدرش، آن شخصیتی که جهان همانند او را ندیده، آن پرچمدار حماسه‌ساز نبردها و آن رزمنده پیروز و شکست‌ناپذیر اسلام را نیمه‌شب در جمع چند نفری به امامت امام مجتبی(ع) پس از غسل بر او نماز گزاردند و به صورت پنهانی به خاک سپردند تا پیکر مطهرش از دست دشمنان در امان باشد.‏

‏‏با کمال تأسف در این دوران سی ساله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت مولا علی(ع) انحرافات اساسی در هسته مرکزی جهان اسلام پیش آمد که از همه مصیبت بارتر، انحراف خلافت بود، زیرا که خلافت محور همه احکام است و به تعبیر امام باقر(ع) «‏‏و ما نوری بشیءٍ کما نوری بالولایه‏‏»؛ نسبت به هیچ چیز به اندازه ولایت سفارش نشده است. انحراف خلافت نبوی(ص) در عصر عثمان به اوج خود رسید و بنی‌امیه پایه‌‌های حکومت خود را گسترش دادند و همۀ پستهای حساس را اشغال کردند و خلافت مولا علی(ع) که الهی و مردمی بود و به عقیده شیعیان وی خلیفه منصوب از طرف پیامبر(ص) و محق برای این منصب بود و به عقیده عامه پس از قتل عثمان مردم جمع شده وی را به خلافت برگزیدند و با او بیعت کردند.‏‎[15]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 232

‎‏در عین حال معاویه که از سال پنج حکومت عمر، به استانداری شام منصوب شده بود و پایه‌‌های حکومت خود را در مدت 17 سال حاکمیت با توجه به دوری از مرکز مستحکم نموده بود، زیر بار حکومت به حق مولا علی(ع) نرفت و مقاومت نمود که در پنج سال حکومت علی(ع) آن حضرت با وی درگیر بود. با شهادت امام علی(ع) و بیعت مردم عراق با امام حسن(ع) تنها مانع حرکت معاویه امام حسن(ع) بود که با توطئه‌‌های متعدد و عدم پایداری و بی‌وفایی مردم عراق، امام حسن(ع) به ناچار و برای حفظ همان گروه معدود شیعیان شایسته و برای حفظ کیان اسلام و برای معرفی چهره تزویر و متظاهر معاویه تن به صلح داد و راهی جز این نبود و خود در سخنانش این صلح را مشابه صلح حدیبیه در عصر نبی گرامی اسلام دانست. در این موقعیت که معاویه حاکم بلامنازع حکومت اسلامی است و می‌‌خواهد با تبدیل صد درصد خلافت به سلطنت و دگرگون کردن محور احکام اسلام که ولایت است برنامه خود را کاملاً اجرا نماید و با انتصاب فرزندش به ولایتعهدی که برای اولین بار در تاریخ اسلام خلیفه فرزندش را جانشین می‌‌کرد و از مردم برای او بیعت می‌‌گرفت هر چند کلمه ولیعهد در آن زمان بکار نرفته باشد و شاید اولین بار در ولایتعهدی امام رضا(ع) این کلمه استعمال شد، و چون می‌‌خواهد اساس اسلام را دگرگون نماید بزرگترین مانع سبط رسول خدا(ص) است، لذا برای از میان برداشتن امام حسن(ع) نقشه کشید و به وسیله همسرش آن حضرت را مسموم کردند.‏‎[16]‎‏ کسالت امام چهل روز به طول انجامید و زینب(ع) که گذشت یک دهه پرمحنت را با رنج از دست رفتن پدر و پایمال شدن ایده‌‌های آن حضرت و منزوی شدن اهل‌بیت و هر روز شنیدن خبر کشته شدن بعضی از شیعیان و پیروان راستینشان سپری می‌‌کرد در مقام پرستاری از برادر بزرگش در خدمت امام حسن(ع) درآمد و نهایتاً شهادت برادر، مصیبت بزرگ دیگری بود که زینب را در هم کوبید و از او کوه صبر و استقامت ساخت. و آنگاه که جنازه آماده شد و تصمیم گرفتند که پاره جگر پیامبر(ص) را در کنار آن حضرت به خاک بسپارند دشمنان دیرین اهل‌بیت جمع شده و مخالفت کردند! چه فاجعه‌‌ای برای عالم اسلام از این بدتر که در کانون اصلی اسلام بر سر دفن عزیزترین عزیزان پیامبر فتنه برپاسازند و در جلو دیدگان زینب(ع) پیکر مطهر برادرش را تیرباران کنند.‏‎[17]‎‏ بعد از شهادت امام حسن(ع)، امام حسین(ع) در برابر معاویه همان خط مشی برادرش امام حسن(ع) را داشت. زیرا که جریان یکی است و معاویه دارای خصوصیاتی است از قبیل حسن ظاهر و تظاهر به اسلام و خلاصه به همان دلیل که امام حسن(ع) آتش بس را پذیرفت و با معاویه نجنگید امام حسین(ع) نیز همان خط مشی را دنبال کرد تا معاویه چهره تزویر خود را با‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 233

‎‏ولایتعهدی یزید کاملاً روشن کرد و با توجه به قرارداد که نباید پس از خود جانشین تعیین نماید با انتخاب یزید به عنوان جانشین، مردم او را شناختند و همه ابعاد اسلام به خطر افتاد. در چنین موقعیتی وظیفه چیست؟ طبیعی است تذکر و نصیحت اثری ندارد امام حسین(ع) در طی چند سخن وظیفه را تعیین می‌‌کند. برای بررسی انگیزه‌‌های قیام امام حسین(ع) و معاونت زینب(س) در این قضیه بحثهای زیادی شده است ولی به نظر می‌‌رسد انگیزه‌‌های قیام را رهبر نهضت بهتر از هر کس می‌‌داند و بیان می‌‌کند و ما از سخنان امام حسین(ع) علل این قیام را خوب می‌‌فهمیم. نکته‌‌ای که در اینجا قابل توجه است و موجب ابهام برای گروهی گردیده اینکه امام(ع) تمام برنامه خود را یکجا و در یک سخن بیان نفرمود، بدیهی است اگر هم چنین باشد اجمال این قضیه را مطرح می‌‌کرد و قدم به قدم در هر مجمع و زمینۀ مساعد، قسمتی از آن را بیان می‌‌فرمود به طوری که اگر انسان مجموعه سخنان و مکتوبات امام را در نظر بگیرد و انگیزۀ قیام، هدف نهضت و آنچه پیش آمد به طور روشن بیان فرموده است. و می‌‌فرمایند از جدم رسول خدا شنیدم که می‌‌فرمود خلافت و زمامداری بر خانواده ابی‌سفیان حرام است و این مصداق سخن امام خمینی(س) که قبل از شروع نهضت ایران در نجف می‌‌فرمود این خانواده چنین و چنان‌اند و شاه باید برود.‏‎[18]‎‏ امام حسین(ع) در وصیتنامه‌‌ای که هنگام خروج از مدینه یعنی آغاز حرکت نوشت و به برادرش محمد حنفیه داد، فرازی از آن چنین بود: «من از روی ستیز و سرکشی و پیروی تمایلات نفسانی و به منظور فساد و ظلم خروج نمی‌‌کنم بلکه بی‌شک هدفم اصلاح در امت جدم و امر به معروف و نهی از منکر و هدایت امور به سیرۀ جدم و پدرم می‌‌باشد».‏‎[19]‎

‏‏اصلاح جائی است که فساد همه جا را گرفته و اصلاح یک کلمه جامع است که همه ابعاد را دربردارد از اصلاح فکری و عقیدتی گرفته تا اصلاح عملی، اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و واقعاً وضع جامعه چنین بود که فساد در همۀ بخشهای جامعه گسترش یافته بود و کار جامعه به جایی رسیده بود که جز قیام و نهضت آن هم به وسیله کسی که کمترین شائبه‌‌ای ندارد و برای جامعه سند و صحت است، کار اسلام و امت اسلامی به جائی رسیده که اصلاح آن به وسیله امام و حجت خدا میسر است آن هم نه با سخن گفتن و نصیحت کردن یا برخوردهای معمولی بلکه با شهادت و کشته شدن چنین شخصیتی که کوچکترین تردید در حقانیت او نیست.‏

‏‏و بی‌شک اگر شهادت تنها بود و اگر صحنه دیگر عاشورا یعنی جریان اسارت نبود این خود فرومی‌‌نشست و انعکاس وسیع نمی‌‌یافت.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 234

‎‏نقش زینب(س) در ماجرای کربلا‏

‏‏گویند به هنگام ازدواج زینب(س) با عبدالله بن جعفر با توجه به علاقه و صمیمیت شدیدی که میان زینب(س) و حسین(ع) بود، مولا علی(ع) به صورت شرط ضمن عقد مقرر نمود هرگاه مسافرت طولانی برای امام حسین پیش آمد و قصد سفر کرد زینب(ع) بتواند با برادرش مسافرت نماید و عبدالله این شرط را پذیرفت. این مطلب گویای بعد عاطفی قضیه است ولی آنچه بسیار مهم است قیام و حرکت امام(ع) با آن اهمیت بدون زینب و نقش وی نتیجه نمی‌‌داد اگر کاروان سالار اسیران صفحه دیگر حادثه عاشورا را به عهده نمی‌‌گرفت: ‏

‏‏1- موج وسیع تبلیغات دشمن‏

‏‏2- فرهنگ ضدارزشی مردم آن زمان که ساخته و پرداخته نیم قرن برنامه‌ریزی دشمن بود‏

‏‏3- فاصله شهرها و اینکه هر خبری مدتی طول می‌‌کشید تا منتشر شود‏

‏‏4- حاکمیت دشمن و منزوی بودن اهل بیت(ع)‏

‏‏و امور دیگر زمینه‌ساز این می‌‌شد که امام به شهادت رسد و بعد از مدتی هم با یک خبر دروغین که خود ساخته بودند، منعکس شود که مثلاً امام در برخورد با یک کاروان سارقین درگیر شد و قضیه تمام شد ولی برنامه‌ریزی دقیق امام و حتی دور شدن از مکه و همراه آوردن زینب(ع) و زن و بچه‌‌های کوچک به گونه‌‌ای بود که شهید شود ولی کوچکترین حادثه و خبری مخفی نماند.‏

‏‏خون و پیام‏

‏‏خونی که در راه خدا ریخته می‌‌شود بی‌مقدمه و بی‌هدف نیست، هدف و پیام دارد، خونش ایثار شهید است و پیامش مربوط به بازماندگان و آنچنان پیام‌آوران کربلا رسالت خود را به انجام رساندند که قلبهای خفته را بیدار و دلهای مرده را زنده ساختند و فرصت تحریف و دگرگون کردن قضایا را از دست دشمن گرفتند حتی کوچکترین حادثه که در کربلا واقع شد در تاریخ منعکس شد. در رأس پیام‌آوران زینب(ع) است و امام چهارم(ع). طبیعی است چون مصلحت بود که امام چهارم از خطرات مصون ماند و ریاست این کاروان به عهده زینب(س) بود و او سازماندهی اسیران را به عهده داشت.‏

‏‏عوامل تبلیغ‏

‏‏برای پیشگیری از تلاش دشمن برای خاموش نمودن نهضت و بی‌اثر کردن شهادت امام حسین(ع) تمهیداتی چیدند که اهم آنها از این قرار بود: ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 235

‎‏1- همراه آوردن زن و فرزندان و در رأس آنها زینب(ع) بود.‏

‏‏2- اقامت چهار ماهه در مکه آن هم در ماههای حرام که از اطراف و اکناف برای زیارت می‌آیند. خصوصیات نزدیک مراسم حج که شلوغترین زمان مکه است. روز سوم شعبان سالروز تولد امام حسین(ع)، آن حضرت به قصد تولدی دیگر و بزرگتر از تولد اول وارد مکه شد و در ماههای شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده و تا هشتم ذیحجه پیام خود را به مردم رساند.‏

‏‏3- سخنرانیها و خطبه‌های متعدد خود و یاران و اهل‌بیت خصوصاً شخص امام(ع) از شروع حرکت از مکه در هر منزل و در بین راه تا رسیدن به لشکر حرّ و سپس با اهل کوفه در کربلا از دوم محرم که وارد شدند تا آخرین لحظات حیات.‏

‏‏که همه این عوامل دارای اهمیت و اثر بود ولی آنچه پس از شهادت نگذاشت خون آن حضرت از جوشش بیفتد برنامه‌ای بود که اسیران اجرا کردند که پیشوای این حرکت بانوی بزرگ زینب(ع) بود که رسالتهای متعددی را به عهده داشت و به بهترین وجهی رسالت خود را انجام داد بزرگترین رسالت زینب(ع) رساندن پیام خون شهیدان خصوصاً برادر بزرگوارش بود ولی در کنار این رسالت بزرگ، رسالتهای دیگری نیز داشت که اهم آنها عبارت بودند از: ‏

‏‏1- رساندن پیام خون امام(ع) و اهل‌بیت و اصحابش به توده‌های مردم.‏

‏‏2- تبیین امامت و خلافت رسول خدا(ص) و معرفی امام برای مردم، خصوصاً مردمی مثل مردم شام که در طول پنجاه سال پس از رحلت رسول خدا در فضای پر شده از تبلیغات بنی‌امیه زیسته‌اند و نه مفهوم امامت را می‌دانند و نه مصداقی از آن جز معاویه ستمگر بر خود دیده‌اند.‏

‏‏3- معرفی چهره واقعی بنی‌امیه که در مدت چهل سال حکومت معاویه زیر پرده تزویر و ابهام مانده بود با بیان جنایات آنان و ذکر ماهیتشان.‏

‏‏4- بیان جنایات بنی‌امیه و عوامل آنها در فاجعه کربلا که از هیچ جنایتی فروگذار نکردند.‏

‏‏5- پیشگیری از تحریف حادثه کربلا به وسیله دشمن با بیان اهداف و انگیزه‌های آن.‏

‏‏6- بهره‌گیری از جوشش این خون برای ریشه‌کن کردن بنی‌امیه.‏

‏‏7- سرپرستی از زنان و کودکان معصوم امام(ع) و اهل‌بیت و حفظ آنها از جنایات دشمن.‏

‏‏8- حفظ جان امام، یعنی حضرت زین العابدین(ع).‏

‏‏9- کنترل زنان و کودکان از هر گونه عمل و حرکتی که نشانه ضعف و زبونی است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 236

‎‏10- محو کردن آثار تبلیغات پنجاه ساله بنی‌امیه علیه علی(ع) و اهل‌بیت خصوصاً در منطقه شام.‏

‏‏ ‏

‏‏انجام چنین رسالتی گسترده و بزرگ شخصیتی ممتاز می‌طلبد که از عهده چنین مسئولیتی بزرگ برآید، شخصیتی جامع و کامل با مشخصات خاص و بی‌تردید چنین کسی جز زینب(ع) نیست، زیرا از شخص امام چهارم که بگذریم، زینب در این کاروان دارای همه شایستگیهاست و چون جان امام در خطر است آن حضرت باید در حاشیه عمل کند.‏

‏‏زینب(ع) سمبلی از فضائل بیت امامت‏

‏‏قبلاً گفتیم زینب(ع) دارای وراثتی ممتاز و تربیتی کامل و جامع و بی‌نظیر بود زیرا علاوه بر امتیازات بی‌نظیر وراثتی در متن تربیت ممتاز تئوری و عملی بیت امامت قرار گرفت و به علاوه مصائب و شدائد کم‌نظیر که برای وی پیش آمد او را آبدیده کرد و وی را به صورت شخصیتی استثنایی درآورد. در عین حال برای بررسی بیشتر این مسأله امتیازات و فضائلی که برای انجام این رسالت بزرگ ضروری بود و در آن حضرت وجود داشت مورد اشاره قرار می‌دهیم: ‏

‏‏1- ایمان راسخ زینب(ع)‏

‏‏بی‌تردید هر کسی نظر کوتاهی به برخورد زینب(ع) و قضیه عاشورا نماید در مقابل ایمان این بانوی بزرگ سر تعظیم فرومی‌آورد آن قدر ایمان و اعتماد به خدا که همۀ مصائب را برای او در راه خدا قابل تحمل کرده است و همه اینها را زیبا می‌بیند وقتی در کوفه ابن‌زیاد از او سئوال می‌کند: ‏‏«کیف رایت صنع الله باخیک؟»‏‏؛ کار خداوند را با برادرت چگونه دیدی؟ در جواب فرمود: ‏‏«ما رایت الا جمیلاً»؛‏‏ چیزی جز زیبایی ندیدم. زیرا که این حرکت در راستای حق و حقیقت و جاودانگی بود.‏

‏‏2- عبادت زینب(ع)‏

‏‏آنچه عامل تقویت ایمان و استحکام انسان در راه خداست عبادت و پرستش است، عبادت غرض اصلی آفرینش است و امام معصوم سمبل و تجلی این غرض و علت غایی است و هر چه یک انسان عابدتر با حرکت آفرینش هماهنگ‌تر و هم‌سوتر است و با معصوم مأنوس‌تر، عبادت فرع بر معرفت است و هر چه افق معرفت یک انسان بالاتر، سر تسلیم وی در برابر الهی خاشع‌تر است، عبادت عامل رفعت مقام و صعود الی‌الله است و زینب دریای معرفت است و هم‌سنخ با امام معصوم و پیشوای عابدان، نقل شده است که زینب(ع) در دامن پدر بوده و پرسید پدر ما را دوست داری. فرمود: آری فرزندم، عرض کرد پدر دوستی برای خداست و شفقت و مهربانی تو برای ما،‏‎[20]‎‏  این‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 237

‎‏معرفت این کودک را می‌رساند و لذا عبادت هم برای او زیبا و پر جاذبه است لهذا نوشته‌اند هیچگاه تهجد و نماز شب این بانوی بزرگ ترک نشد از حضرت سجاد(ع) نقل شده در شب یازدهم محرم دیدم عمه‌ام به صورت نشسته نماز شب خواند زیرا این همه مصیبت توانش را کاسته بود. از کبریت احمر نقل شده است که حتی نوافل دیگر زینب(ع) ترک نشد و حضرت امام حسین(ع) در هنگام وداع به زینب فرمود: ‏‏«یا اختاه لاتنسنی فی نافلة اللیل»؛‏‏ خواهرم مرا در نماز شبت به یاد داشته باش.‏‎[21]‎

‏‏و این عظمت مقام عبودیت زینب(ع) را می‌رساند که امام معصوم از او چنین درخواستی کند و نقل شده فاطمه دختر امام(ع) فرمود: «‏‏اما عمتی زینب فانها لم تزل قائمة فی عاشرة من المحرم فی محرابها ستغیث الی ربها»؛‏‏ در شب عاشورا که همه اصحاب مشغول عبادت بودند عمه‌ام زینب نیز تا صبح در محراب عبادتش ایستاده مشغول استغاثه بود.‏

‏‏و باز از امام سجاد(ع) نقل شده: ‏‏«ان عمتی زینب کانت تؤدی صلوتها من قیام الفرائض و النوافل عند سیرنا من الکوفة الی الشام...»؛‏‏ عمه‌ام زینب در مسیر اسارت از کوفه به شام همه فرائض و نوافل خود را به جای می‌آورد و غفلت نداشت فقط در یکی از منازل نشسته نماز خواند به خاطر شدت ضعف و گرسنگی معلوم شد، سه روز است غذا میل نکرده زیرا به هر اسیر شبانه‌روز یک گرده نان می‌دادند و عمه‌ام سهمیه خود را بیشتر اوقات به بچه‌ها می‌داد. بی‌شک عبادات دیگر زینب(ع) یعنی خضوع و تسلیم در برابر حق و تسلیم رضای خدا بودن از این عبادت کمتر نیست بلکه آن حقیقت عبادت است. از دعائی که از آن حضرت نقل شده می‌توان معرفت بلند او را نسبت به خداوند بدست آورد: ‏‏«یا عماد من لا عماد له و یا سند من لا سند له یا من سجد لک سواد اللیل و بیاض النهار و شعاع الشمس و خفیف الشجر و دویّ الماء یا الله یا الله یا الله».‏‎[22]‎

‏‏و یا آنگاه که بدن پاره پاره برادر را در گودال قتلگاه مشاهده می‌کند با تضرع در پیشگاه خدا می‌گوید. «‏‏اللهم تقبل منا هذاالقربان‏‏» این اوج معرفت است که به جای ابراز ضعف و با گفتن این جمله زیبا بر عظمت صحنه برخورد خود با برادری که طاقت فراقش را نداشت بیفزاید و بفهماند که چون در راه خداست تحمل آن آسان است.‏

‏‏3- ایثار زینب(ع)‏

‏‏با اینکه زینب(ع) در مدینه در کنار شوهرش زندگی مفصل و آبرومندی داشت و می‌توانست کنار همسر و فرزندانش زندگی راحتی داشته باشد ولی زندگی را رها کرده و در محضر برادر به مکه ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 238

‎‏و سپس به کربلا آمد و همه رنجها را ایثارگرانه تحمل نمود و دو فرزندش را همراه خود به قربانگاه آورد و در رکاب برادر فرستاد و شهید شدند گویند با اینکه هر جنازه‌ای از اهل بیت را می‌آوردند در خیمه جنازه‌ها می‌گذاشتند معمولاً زینب(ع) و زنهای دیگر می‌آمدند برای او می‌گریستند ولی وقتی جنازه فرزندان زینب(ع) را آوردند او از خیمه بیرون نیامد تا مبادا برادر پیش او حالت خاصی داشته باشد ولی وقتی علی اکبر را آوردند زینب زودتر از همه بیرون آمد و شیون کرد. ننوشیدن آب در روز و شب، بی‌آبی در کربلا و آب موجود را به بچه‌ها دادن و یا نخوردن غذا در بین راه و نان و سهمیه خود را به بچه‌های برادر دادن تا اینکه هنگام سوار شدن اول همه را سوار می‌کرد و خود در پایان سوار می‌شد و همه و همه گویای روح بلند و ایثار و فداکاری زینب است. ‏

‏‏4- صبر و بردباری زینب(ع)‏

‏‏صبر و بردباری در پیشگاه او شرمنده است در تاریخ بشریت زنی به صبر و بردباری زینب(ع) نیامده است اصولاً زن یک موجود عاطفی است و زود متأثر می‌شود و نمونه‌ای چنین ندیده‌ایم که بانوئی در یک نیم روز عزیزترین برادران، فرزندان و برادر زادگانش جلو چشمش به شهادت رسند و او آرام بر خود مسلط باشد کلمه‌ای که ابراز ضعف و شکستگی باشد یا موجب سوء‌استفاده دشمن، از او شنیده نشود با کمال تسلط بر نفس برنامه‌ای که از طرف برادر برای اجرای آن مأموریت دارد اجرا نماید و برای حفظ کودکان در حالیکه خیام را آتش زده و به خیمه‌ها یورش آورده‌اند برای حفظ جان امام(ع) با کمال متانت تلاش می‌نماید. دست ولایت الهی امام معصوم حضرت حسین(ع) با آن زمینه‌ای که در زینب(ع) بود این صبر حیرت‌انگیز را در زینب(ع) ایجاد کرد زیرا که اگر چنین صبری در زینب نبود همه برنامه به هم می‌ریخت و آنچه با هدف مشخص می‌بایست به وسیله زینب(ع) اجرا شود، اجرا نمی‌شد، تصرف ولایتی امام زینب(ع) را که در اوج عظمت بود به قله‌ای رفیع‌تر صعود داد. امام سجاد(ع) فرمود: شبی که فردایش پدر عزیزم به شهادت رسید من بیمار بودم و خیمه‌ام نزدیک پدرم بود می‌شنیدم پدرم در حین اصلاح شمشیرش زمزمه می‌کرد: «ای روزگار اف بر تو باد چه دوست ناستوده‌ای هستی تا کی هر صبح و شام دوستی را در خون می‌غلطانی»، این زمزمه حاکی از آن بود که حادثه در آستانه وقوع است و من سکوت کرده بودم و آهسته می‌گریستم، عمه‌ام زینب(ع) نیز شنید و آن چنان بی‌تاب شد که بانگ برداشت: ‏‏«لیت الموت اعدنی الحیاة الیوم ماتت فاطمه امی و علی ابی و حسن اخی یا خلیفة الماضیین»؛‏‏‌ای کاش مرگ حیاتم را می‌گرفت. امروز مادرم فاطمه و پدرم علی(ع) و برادرم حسن در گذشتند ‌ای جانشین گذشتگانم. او بی‌تاب شده با اینکه تا امروز همۀ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 239

‎‏مصائب روزگار را تحمل کرده ولی این بقیه گذشتگان برادری است که طاقت جدایی او را ندارد. 55 سال با هم در کنار هم بوده‌اند زینب(ع) بیهوش شد، امام(ع) آمدند خواهر را به هوش آوردند و آنگاه حسین(ع) نگاهی عمیق بر خواهر افکند و فرمود: ‏‏«یا اخیه لا یذهبن حلمک الشیطان»‏‏؛ خواهرم شیطان صبر و بردباری تو را نگیرد.‏‎[23]‎‏ و آنگاه اشک چشمان حسین(ع) را فرا گرفت و کمی با خواهر صحبت کرد و با سخنان خود خواهر را تشریعاً امر به صبر و پایداری نمود همانگونه که با نگاه عمیق تکویناً قلبش را آرام ساخت، آنچنان آرامشی که همۀ صحنه‌های جانخراش عاشورا را تحمل نمود. حتی امام طفل شیرخوار شهیدش را به دست او داد و یا در لحظه وداع خود آرام و به فرمان برادر کودکان و زنان را جمع نمود و در خیمه امر به صبر کرد و این زینب(ع) است که نمونه کامل همه ابعاد صبر است، صبر در طاعت و بندگی، صبر در ترک معاصی برای وی حتی مکروهات و صبر بر معصیت.‏

‏‏5- علم زینب(ع)‏

‏‏بی‌تردید زینب(ع) از دانشمندان بزرگ بشریت محسوب می‌شود که نمونه‌هایی که بیانگر علم و آگاهی کامل اوست ذکر می‌کنیم ولی ذکر این نکته خالی از فایده نیست که در هیچ کتاب  معتبری نیامده که زینب(ع) به مکتب رفته و درس خوانده باشد زیرا این خاندان به علوم دیگران نیاز ندارد، استعدادهای ذاتی زینب(ع) از یک طرف و نشو و نما در بیت علم و فضیلت و شیر خوردن از شاخه ولایت و پرورش در دامان زهرا(ع) در کنار دو برادر معصومش که متصل به وحی‌اند و بهره‌گیری از محضر پدر بزرگوار آن هم در طی سالهای طولانی و ملهم بودن به الهام الهی و مصداق ‏‏«و علمکم ما لم تکونوا تعلمون»‏‏ بودن، همه اینها شخصیتی را به جامعه تحویل داد که در مدینه و در چند سال اقامت در کوفه نوشته‌اند زینب(ع) درس تفسیر برای بانوان داشت. این افتخار است که در سن قریب پنج سالگی در حالیکه شاهد حوادث دردناکی است که برای مادرش پیش آوردند و با آن وضعیت اسفناک به مسجد آمد تا از حقوق اسلام دفاع نماید وی در محضر مادر است و سخنان مادر آن هم با آن محتوا و گستردگی را استماع می‌کند و بعد نقل می‌کند و امروز راوی خطبه فاطمه زهرا(ع)، زینب است که ابن‌عباس از وی با این عبارت نقل می‌کند: ‏‏قالت: عقیلتنا زینب بنت علی ابن ابیطالب(ع)‏‏، بانوی خردمند ما زینب(ع) و همین بس که در بنی‌هاشم به عقیله یعنی بانوی خردمند معروف بود.‏‎[24]‎‏ ‏

‏‏و به علاوه تسلط علمی زینب(ع) از خطبه‌های خودش در اسارت مشخص می‌شود و ادبای ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 240

‎‏بزرگ عرب، افرادی چون جاحظ و احمد ابن ابی‌طاهر آنها را نقل کرده‌اند.‏

‏‏6- فصاحت و بلاغت‏

‏‏علم و آگاهی همراه با فصاحت و بلاغت از اموری است که کمتر در کسی جمع می‌شود ولی این خصوصیات در زینب(ع) جمع بود. جلال‌الدین سیوطی در رساله زینبیه می‌نویسد: زینب(ع) اندیشمند و متفکر و دارای روحی قوی بود. ابونصر لبنانی در کتاب فاطمه(ع)  می‌نویسد: «‏‏اما زینب بنت فاطمة(ع) فقد اظهرت انها من اکثر آل‌البیت جرأة و بلاغة و فصاحة حتی ضرب بها مثلاً‏‏»؛ نشان داد که از اکثر اهل‌بیت با جرئت‌تر و فصیح‌تر و بلیغ‌تر است تا آنجا که در فصاحت و بلاغت ضرب‌المثل گردید.‏‎[25]‎

‏‏و اگر اینها را کنار بگذاریم شهادت امام و حجت حق زین‌العابدین(ع) را در این زمینه داریم که فرمود: ‏‏«یا عمة انت بحمدالله عالمة غیر معلمة و فهمة غیر مفهمه»‏‎[26]‎‏.‏

‏‏که گویای دو چیز است: 1- علم و فهم زینب(ع)، 2- اینکه علمش اکتسابی نیست بلکه از نوع علوم الهامی و الهی است. ‏

‏‏خطبه آن حضرت در بازار کوفه، سخنان آن حضرت در مجلس ابن‌زیاد، فرمایشات وی در مجلس یزید مظهر علم و فصاحت و بلاغت است. باید توجه داشت که سخنران باید وضع متعادلی داشته باشد تا بتواند از عهده سخن گفتن برآید یعنی: 1- علم و اطلاعات کافی، 2- بیان، 3- روحیه متعادل نه در حال غم و اندوه زیاد و نه در خوشحالی غوطه‌ور، 4- از نظر تشنگی و گرسنگی متعادل باشد، 5- تسلط بر مجلس، 6- تمایل شنوندگان به شنیدن سخنان او. ‏

‏‏اما دختر علی(ع) در وضع غیرمتعادلی بود بانوئی که چند روز است تشنه و گرسنه است جلو چشمش با فجیع‌ترین وضعی عزیزانش را به شهادت رسانده و سپس با غارت و سوختن خیمه‌ها و حتی لگدمال کردن بدنهای پاک جنایت را به حد اعلی رسانده و روحیه وی و همراهان را درهم کوبیده‌اند و هم اکنون در کنارش امام چهارم(ع) با آن وضع و اسیران دیگر در وضعی دیگر، شنوندگان و مخاطبین وی برای تماشا آمده‌اند، شرایط سخن و سخن گفتن وجود نداشت در عین حال زینب(ع) رسالت دارد یا احساس تکلیف می‌کند او از عصر عاشورا پیشوای اسیران و زمامدار اهل‌بیت است باید پیام خون شهیدان را برساند و اهداف بلندی را که ذکر شد دنبال کند اینجا شهر کوفه است شهری که مدت پنج سال به عنوان مرکز حکومت پدرش، خود و اهل‌بیتش در اینجا زندگی کرده‌اند و وی به عنوان فرزند امیر(ع) مورد عنایت خاص و عام بود. برای همین زنان کوفه‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 241

‎‏جلسات درس تفسیر داشت، در و دیوار این شهر با وی آشناست، چه روزگاری، چقدر مردم بی‌وفا، چه منحرف و تبهکار، چگونه می‌شود در مدت 20 سال یعنی از سال 40 هجری که پدرش در مسجد بزرگ کوفه به شهادت رسید و هم اکنون یعنی آغاز سال 61 هجری است اینقدر ورق برگردد و مردم آن همه محبت و لطف و صفای علی(ع) و خاندانش را فراموش کنند و کسانی که بارها سخنان غرای علی(ع) در همین مسجد را شنیدند، برخورد او را دیدند، مناجات نیمه شبش را مطلعند، حال برای کشتن فرزندانش و اسارت عزیزانش پیشقدم شوند، آیا این ویژگی اخلاقی مردم کوفه است؟ آیا برد تبلیغات وسیع دشمن است؟ آیا دنیا و دنیاپرستی است که کار آدم را به اینجا می‌کشاند؟ -همانگونه که برادرش حسین(ع) در کربلا چنین فرمود: مردم بردگان دنیا هستند- شاید همه اینها باشد کمتر کسی حاضر است در راه دین همه مشکلات را تحمل کند و تا لحظۀ آخر بر موضع حق بایستد خصوصاً اینکه تبلیغات وسیع دشمن دید او را نسبت به موضع حق متزلزل سازد، در هر صورت لحظه لحظه سخن گفتن است تا هم دشمن را رسوا سازد و هم با توبیخ شدید مردم آنها را از کرده خود پشیمان نماید آنها را توجه دهد که چه کردند جنایت دشمن را شرح دهد تا در تاریخ بماند، او آنچنان سخن گفت که تار و پود حکومت را از هم گسست و کاملاً صحنه را به نفع نهضت و بر علیه تبهکاران حاکم عوض کرد، مردمی که برای تماشای نمایش پیروزی حکومت آمده بودند با گریه  و ندبه شهر را ماتمکده ساختند و جو عصبی ایجاد شد که دیگر حکومت مصلحت ندانست بیش از این اسیران را در بازار و کوچه به نمایش گذارند صدای گریه زن و مرد بلند بود، زنها به سر و صورت می‌زدند صدای ملکوتی زینب(ع) که به پدرش علی(ع) می‌ماند به سخن بلند بود گوشها با صدای علی(ع) آشناست، امام چهارم(ع) با ندایی ضعیف می‌فرمود: «‏‏ان هولاء یبکون فمن قتلنا غیرهم‏‏»؛ اگر اینان بر ما می‌گریند پس چه کسی ما را کشت؟‏

‏‏7- زینب و قدرت روح و تسلط بر نفس‏

‏‏با سخنان زینب(ع) اوضاع از هم گسست و فردی به نام حذام می‌گوید مردم حیرت‌زده انگشت می‌گزیدند و اشک می‌ریختند و در کنار پیرمردی را دیدم که صورتش از اشک چشمش خیس شده بود و دستها را به آسمان بلند نموده و می‌گفت: پدرم  و مادرم فدای شما اهل‌بیت(ع) باد که پیرانتان بهترین پیران، جوانانتان بهترین جوانان و زنانتان برترین زنان‌اند شما نسلی کریم و با فضیلت و عظیم هستید. امام چهارم عمه را به سکوت دعوت فرمود و خود زمام سخن را به دست گرفت و بیانات عمه را ادامه داد تا آنجا که مردم ضمن ضجّه و گریه زیاد درخواست بیعت با وی نمودند و اعلام حمایت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 242

‎‏کامل، اما امام فرمود‏‏: «هیهات هیهات ایها الغدة المکره حیل بینکم و بین شهوات انفسکم».‏‎[27]‎

‏‏جمعی نوشته‌اند که در حین سخن زینب(ع) طرحی اجرا کردند که زینب را ساکت کنند و در گرماگرم سخن، زینب متوجه شد کودکی که در کنارش نشسته بی‌تابی می‌کند، متوجه شد سر مبارک برادرش حسین(ع) را بالای نیزه جلوی محمل وی آورده‌اند، یک فرد عادی باید زمام امر از دستش خارج شود و دست از سخن بردارد ولی زینب با تسلط کامل بر نفس و با اشک ریزان سخن را به جانب برادر چرخاند و عاطفه مردم را بیشتر برانگیخت تا هم عقول خفته آنان را با بیانات حکیمانه خود بیدار ساخته باشد و هم عاطفه مردم را با معرفی برادر برانگیخته باشد، لذا این جملات را در رثای برادر خطاب به او انشاء کرد: ‌ای ماه یک شبه‌ام چه زود غروب کردی و دیر طلوع نمودی، هیچ تصور نمی‌کردم ‌ای میوه دلم که چنین تقدیر شده باشد، برادرم با فاطمه کوچکت سخن بگو زیرا که نزدیک است قلبش آب شود، برادرم تو دارای دلی مهربان بودی چرا حال به ما توجه نداری، برادرم بنگر فرزندت علی در لباس اسیری و یتیمی طاقت سخن گفتن ندارد. هرگاه او را با تازیانه می‌زنند جز اشک و آه سخن ندارد برادرم او را در آغوش گیر تا قلبش آرام گیرد، چقدر یتیمی درد بدی است که انسان پدرش را صدا کند ولی جوابی نشنود با این بیانات معجزه‌آسا که عظمت علمی، فصاحت و بلاغت، تسلط بر نفس بصیرت و روان‌شناسی زینب(ع) را می‌رساند هم عقل آنها را بیدار نمود و هم عاطفه‌ها را برانگیخت. دستور رسید کاروان را با سرعت به سمت دارالاماره حرکت دهند.‏

‏‏8- بصیرت و تیزبینی زینب(ع) ‏

‏‏هر چند زینب(ع) الگوی همۀ فضائل است، منتهی در هر مرحله به مناسبت وضع خاص یکی از ابعاد شخصیت وی بروز و ظهور می‌کند آنجا که مورد صبر است او سمبل صبر و مقاومت است و آنجا که جای تاختن و سخن گفتن است او یک سخنور ماهر و آنجا که جای عبادت است یک عابد به تمام معنی.‏

‏‏ما دو واژه شبیه به هم از یک ریشه هم در عربی و هم در فارسی داریم که مفهوم آن متفاوت است. بصر و بصیرت است که اولی یعنی چشم و دومی یعنی دید که مفهوم آن متفاوت است و در فارسی دیده و دید که اولی دیده چشم است و دومی به معنی دیدگاه است. اگر بصیرت نداشته باشد بصر و چشم ظاهری خیلی ارزش ندارد و اگر کسی بصیرت دارد ولی چشم ظاهری ندارد قابل تحمل است لذا در روایت فرموده‌اند: «‏‏فقد البصر اهون من فقد البصیر‏‏» بصیرت است که انسان به وسیله آن در مسیر هدف کلی قرار می‌گیرد و به سوی هدفش پیش می‌رود. و پیامبر(ص) دعوتش به سوی الله‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 243

‎‏بر اساس بصیرت است و ما نیز باید حرکتمان از روی بصیرت باشد. در داستان کربلا حرکت دشمن بدون بصیرت بود. آنها پیش روی خود را می‌دیدند. محاسبۀ آنها این بود که بزرگترین مخالف خود را از میدان به در کردیم و او را نابود ساختیم و با به نمایش گذاشتن فرزندان و اهل بیتش مردم دیگر هیچگاه فکر حرکت بر علیه حکومت نمی‌کنند و حکومت ما برای همیشه خود و نسلهای پس از خودمان بیمه شده است. اگر عصر روز عاشورا یک فرد معمولی کنار قتلگاه می‌ایستاد چنین قضاوت می‌کرد که این حادثه تمام است ولی چشم تیزبین و بابصیرت زینب(ع) پرده‌های زمان و مکان را کنار می‌زند و در این شکست پیروزی می‌بیند و در این مرگ، حیات؛ شکست واقعی در منطق و عقیده است و پیروزی واقعی پیروزی ایده و عقیده است؛ هر چند به ظاهر شکست باشد.‏

‏‏دشمن بی‌بصیرت و زبون آنچه پستی و رذالت داشت به کار گرفت و به این افتخار می‌کرد که به یکدیگر می‌گفتند شهادت دهید که ما چه کردیم. چند نمونۀ ذیل بصیرت زینب(س) را روشنتر بیان می‌کند.‏

‏‏از امام سجاد(ع) نقل شده که فرمود پس از شهادت پدر و عزیزانم وقتی من و اهل‌بیت را به عنوان اسیر به سمت کوفه حرکت دادند، از کنار قتلگاه عبور دادند؛ به قتلگاه خیره شده بودم و اجساد مطهر پاره پارۀ پدر و برادران و اصحاب را می‌نگریستم؛ حالم به شدت منقلب شده بود و نزدیک بود روح از تنم پرواز کند. عمه‌ام زینب(ع) متوجه شد؛ به من چنین گفت‏‏: «ما لی أراک تجود بنفسک یا بقیّة جَدّی و أبی و إخوتی»‏‏؛ ترا می‌نگرم که جان خود را به خطر انداخته‌ای ای یادگار گذشتگانم! گفتم چگونه چنین حالی نداشته باشم که لشکر دشمن اجساد خود را مدفون ساخته‌اند ولی نگاه می‌کنم جسد مطهر پدر و عزیزانم روی زمین افتاده؛ نه لباسی، نه کفن و نه دفنی؛ گویی اینها کشته‌های کُفّارند! زینب(ع) در پاسخ گفت: از آنچه می‌بینی نگران مباش. این میثاقی است از رسول خدا(ص) و هم از پدر و جدّت و عمویت، خداوند جمعی را مأمور خواهد کرد این اجساد مطهر را دفن کنند و بر روی قبر پدرت نشانه‌ای نصب خواهند کرد که نه گذر زمان آن را کهنه و فرسوده کند و نه هیچ دست ظالمی توان نابود کردن آن را داشته باشد و روز به روز بر عظمت و علوّ آثار پدرت افزوده خواهد شد.‏‎[28]‎

‏‏در این مطلب که در واقع حدیث است، ایمان و استقامت، هوش و تیزبینی و بصیرت زینب(ع) مشخص است و روشن است در دیدگاه زینب(ع) در مفهوم پیروزی و شکست باید دو عنصر حق و باطل در طول زمان را استخدام کرد و به حساب آورد تا بتوانیم تشخیص دهیم پیروز کیست و مغلوب‏

‏
‏‎

‏در تاریخ بشریت اتفاق می‌‌افتد روز 19 ماه مبارک رمضان سال 40 هجری مولا علی(ع) به دست پلیدترین انسانها در محراب عبادت فرقش شکافته می‌‌شود و صدای منادی به گوش می‌‌رسد، زینب سراسیمه از منزل بیرون می‌‌آید و پدر را با فرق شکافته در حالیکه او را به منزل می‌‌آورند مشاهده می‌‌کند. ضمن اینکه زینب(س) بارها از پدر بزرگوارش خصوصاً در شبهای رمضان آخرین عمرش پیش‌بینی این حادثه را داشتند در عین حال این مصیبت چون پتکی کوبنده بر روح مقاوم زینب(ع) وارد آمد و از آخرین ساعات زندگی پدر و وصایای او که عصاره همه مواعظ بود بهره گرفت و علی(ع) نیز او را برای مصائب بزرگ بعدی آماده ساخت.‏

‏‏زینب(ع) می‌‌گوید: در حالیکه فرق پدرم شکافته و در بستر افتاده بود و آثار شهادت را در او می‌‌دیدم، عرض کردم: پدر ‌ام‌ایمن دربارۀ مصائب آینده با من به تفصیل سخن گفت و این مصائب را به صورت حدیث از جدم رسول خدا(ص) نقل کرد، آیا این سخنان درست است؟ فرمود: آری درست است و گویی می‌‌بینم تو با جمعی از زنان و دختران اهل‌بیتم را به صورت اسیر از این شهر به آن شهر می‌‌برند و بر تو باد صبر و بردباری.‏‎[14]‎

‏‏آخرین بهره‌ها را از محضر پدر می‌‌برد و از مواعظ و وصایای آن حضرت استفاده می‌‌کند و متأسفانه خورشید نورافشان ولایت افول می‌‌کند و همانگونه که نیمه شبی در ظلمت، پیکر رنجدیده مادرش را در جمع چند نفری با هاله‌‌ای از غم و اندوه مخفیانه به خاک سپردند، پیکر غرق به خون پدرش، آن شخصیتی که جهان همانند او را ندیده، آن پرچمدار حماسه‌ساز نبردها و آن رزمنده پیروز و شکست‌ناپذیر اسلام را نیمه‌شب در جمع چند نفری به امامت امام مجتبی(ع) پس از غسل بر او نماز گزاردند و به صورت پنهانی به خاک سپردند تا پیکر مطهرش از دست دشمنان در امان باشد.‏

‏‏با کمال تأسف در این دوران سی ساله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت مولا علی(ع) انحرافات اساسی در هسته مرکزی جهان اسلام پیش آمد که از همه مصیبت بارتر، انحراف خلافت بود، زیرا که خلافت محور همه احکام است و به تعبیر امام باقر(ع) «‏‏و ما نوری بشیءٍ کما نوری بالولایه‏‏»؛ نسبت به هیچ چیز به اندازه ولایت سفارش نشده است. انحراف خلافت نبوی(ص) در عصر عثمان به اوج خود رسید و بنی‌امیه پایه‌‌های حکومت خود را گسترش دادند و همۀ پستهای حساس را اشغال کردند و خلافت مولا علی(ع) که الهی و مردمی بود و به عقیده شیعیان وی خلیفه منصوب از طرف پیامبر(ص) و محق برای این منصب بود و به عقیده عامه پس از قتل عثمان مردم جمع شده وی را به خلافت برگزیدند و با او بیعت کردند.‏‎[15]‎

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 232

‎‏در عین حال معاویه که از سال پنج حکومت عمر، به استانداری شام منصوب شده بود و پایه‌‌های حکومت خود را در مدت 17 سال حاکمیت با توجه به دوری از مرکز مستحکم نموده بود، زیر بار حکومت به حق مولا علی(ع) نرفت و مقاومت نمود که در پنج سال حکومت علی(ع) آن حضرت با وی درگیر بود. با شهادت امام علی(ع) و بیعت مردم عراق با امام حسن(ع) تنها مانع حرکت معاویه امام حسن(ع) بود که با توطئه‌‌های متعدد و عدم پایداری و بی‌وفایی مردم عراق، امام حسن(ع) به ناچار و برای حفظ همان گروه معدود شیعیان شایسته و برای حفظ کیان اسلام و برای معرفی چهره تزویر و متظاهر معاویه تن به صلح داد و راهی جز این نبود و خود در سخنانش این صلح را مشابه صلح حدیبیه در عصر نبی گرامی اسلام دانست. در این موقعیت که معاویه حاکم بلامنازع حکومت اسلامی است و می‌‌خواهد با تبدیل صد درصد خلافت به سلطنت و دگرگون کردن محور احکام اسلام که ولایت است برنامه خود را کاملاً اجرا نماید و با انتصاب فرزندش به ولایتعهدی که برای اولین بار در تاریخ اسلام خلیفه فرزندش را جانشین می‌‌کرد و از مردم برای او بیعت می‌‌گرفت هر چند کلمه ولیعهد در آن زمان بکار نرفته باشد و شاید اولین بار در ولایتعهدی امام رضا(ع) این کلمه استعمال شد، و چون می‌‌خواهد اساس اسلام را دگرگون نماید بزرگترین مانع سبط رسول خدا(ص) است، لذا برای از میان برداشتن امام حسن(ع) نقشه کشید و به وسیله همسرش آن حضرت را مسموم کردند.‏‎[16]‎‏ کسالت امام چهل روز به طول انجامید و زینب(ع) که گذشت یک دهه پرمحنت را با رنج از دست رفتن پدر و پایمال شدن ایده‌‌های آن حضرت و منزوی شدن اهل‌بیت و هر روز شنیدن خبر کشته شدن بعضی از شیعیان و پیروان راستینشان سپری می‌‌کرد در مقام پرستاری از برادر بزرگش در خدمت امام حسن(ع) درآمد و نهایتاً شهادت برادر، مصیبت بزرگ دیگری بود که زینب را در هم کوبید و از او کوه صبر و استقامت ساخت. و آنگاه که جنازه آماده شد و تصمیم گرفتند که پاره جگر پیامبر(ص) را در کنار آن حضرت به خاک بسپارند دشمنان دیرین اهل‌بیت جمع شده و مخالفت کردند! چه فاجعه‌‌ای برای عالم اسلام از این بدتر که در کانون اصلی اسلام بر سر دفن عزیزترین عزیزان پیامبر فتنه برپاسازند و در جلو دیدگان زینب(ع) پیکر مطهر برادرش را تیرباران کنند.‏‎[17]‎‏ بعد از شهادت امام حسن(ع)، امام حسین(ع) در برابر معاویه همان خط مشی برادرش امام حسن(ع) را داشت. زیرا که جریان یکی است و معاویه دارای خصوصیاتی است از قبیل حسن ظاهر و تظاهر به اسلام و خلاصه به همان دلیل که امام حسن(ع) آتش بس را پذیرفت و با معاویه نجنگید امام حسین(ع) نیز همان خط مشی را دنبال کرد تا معاویه چهره تزویر خود را با‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 233

‎‏ولایتعهدی یزید کاملاً روشن کرد و با توجه به قرارداد که نباید پس از خود جانشین تعیین نماید با انتخاب یزید به عنوان جانشین، مردم او را شناختند و همه ابعاد اسلام به خطر افتاد. در چنین موقعیتی وظیفه چیست؟ طبیعی است تذکر و نصیحت اثری ندارد امام حسین(ع) در طی چند سخن وظیفه را تعیین می‌‌کند. برای بررسی انگیزه‌‌های قیام امام حسین(ع) و معاونت زینب(س) در این قضیه بحثهای زیادی شده است ولی به نظر می‌‌رسد انگیزه‌‌های قیام را رهبر نهضت بهتر از هر کس می‌‌داند و بیان می‌‌کند و ما از سخنان امام حسین(ع) علل این قیام را خوب می‌‌فهمیم. نکته‌‌ای که در اینجا قابل توجه است و موجب ابهام برای گروهی گردیده اینکه امام(ع) تمام برنامه خود را یکجا و در یک سخن بیان نفرمود، بدیهی است اگر هم چنین باشد اجمال این قضیه را مطرح می‌‌کرد و قدم به قدم در هر مجمع و زمینۀ مساعد، قسمتی از آن را بیان می‌‌فرمود به طوری که اگر انسان مجموعه سخنان و مکتوبات امام را در نظر بگیرد و انگیزۀ قیام، هدف نهضت و آنچه پیش آمد به طور روشن بیان فرموده است. و می‌‌فرمایند از جدم رسول خدا شنیدم که می‌‌فرمود خلافت و زمامداری بر خانواده ابی‌سفیان حرام است و این مصداق سخن امام خمینی(س) که قبل از شروع نهضت ایران در نجف می‌‌فرمود این خانواده چنین و چنان‌اند و شاه باید برود.‏‎[18]‎‏ امام حسین(ع) در وصیتنامه‌‌ای که هنگام خروج از مدینه یعنی آغاز حرکت نوشت و به برادرش محمد حنفیه داد، فرازی از آن چنین بود: «من از روی ستیز و سرکشی و پیروی تمایلات نفسانی و به منظور فساد و ظلم خروج نمی‌‌کنم بلکه بی‌شک هدفم اصلاح در امت جدم و امر به معروف و نهی از منکر و هدایت امور به سیرۀ جدم و پدرم می‌‌باشد».‏‎[19]‎

‏‏اصلاح جائی است که فساد همه جا را گرفته و اصلاح یک کلمه جامع است که همه ابعاد را دربردارد از اصلاح فکری و عقیدتی گرفته تا اصلاح عملی، اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و واقعاً وضع جامعه چنین بود که فساد در همۀ بخشهای جامعه گسترش یافته بود و کار جامعه به جایی رسیده بود که جز قیام و نهضت آن هم به وسیله کسی که کمترین شائبه‌‌ای ندارد و برای جامعه سند و صحت است، کار اسلام و امت اسلامی به جائی رسیده که اصلاح آن به وسیله امام و حجت خدا میسر است آن هم نه با سخن گفتن و نصیحت کردن یا برخوردهای معمولی بلکه با شهادت و کشته شدن چنین شخصیتی که کوچکترین تردید در حقانیت او نیست.‏

‏‏و بی‌شک اگر شهادت تنها بود و اگر صحنه دیگر عاشورا یعنی جریان اسارت نبود این خود فرومی‌‌نشست و انعکاس وسیع نمی‌‌یافت.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 234

‎‏نقش زینب(س) در ماجرای کربلا‏

‏‏گویند به هنگام ازدواج زینب(س) با عبدالله بن جعفر با توجه به علاقه و صمیمیت شدیدی که میان زینب(س) و حسین(ع) بود، مولا علی(ع) به صورت شرط ضمن عقد مقرر نمود هرگاه مسافرت طولانی برای امام حسین پیش آمد و قصد سفر کرد زینب(ع) بتواند با برادرش مسافرت نماید و عبدالله این شرط را پذیرفت. این مطلب گویای بعد عاطفی قضیه است ولی آنچه بسیار مهم است قیام و حرکت امام(ع) با آن اهمیت بدون زینب و نقش وی نتیجه نمی‌‌داد اگر کاروان سالار اسیران صفحه دیگر حادثه عاشورا را به عهده نمی‌‌گرفت: ‏

‏‏1- موج وسیع تبلیغات دشمن‏

‏‏2- فرهنگ ضدارزشی مردم آن زمان که ساخته و پرداخته نیم قرن برنامه‌ریزی دشمن بود‏

‏‏3- فاصله شهرها و اینکه هر خبری مدتی طول می‌‌کشید تا منتشر شود‏

‏‏4- حاکمیت دشمن و منزوی بودن اهل بیت(ع)‏

‏‏و امور دیگر زمینه‌ساز این می‌‌شد که امام به شهادت رسد و بعد از مدتی هم با یک خبر دروغین که خود ساخته بودند، منعکس شود که مثلاً امام در برخورد با یک کاروان سارقین درگیر شد و قضیه تمام شد ولی برنامه‌ریزی دقیق امام و حتی دور شدن از مکه و همراه آوردن زینب(ع) و زن و بچه‌‌های کوچک به گونه‌‌ای بود که شهید شود ولی کوچکترین حادثه و خبری مخفی نماند.‏

‏‏خون و پیام‏

‏‏خونی که در راه خدا ریخته می‌‌شود بی‌مقدمه و بی‌هدف نیست، هدف و پیام دارد، خونش ایثار شهید است و پیامش مربوط به بازماندگان و آنچنان پیام‌آوران کربلا رسالت خود را به انجام رساندند که قلبهای خفته را بیدار و دلهای مرده را زنده ساختند و فرصت تحریف و دگرگون کردن قضایا را از دست دشمن گرفتند حتی کوچکترین حادثه که در کربلا واقع شد در تاریخ منعکس شد. در رأس پیام‌آوران زینب(ع) است و امام چهارم(ع). طبیعی است چون مصلحت بود که امام چهارم از خطرات مصون ماند و ریاست این کاروان به عهده زینب(س) بود و او سازماندهی اسیران را به عهده داشت.‏

‏‏عوامل تبلیغ‏

‏‏برای پیشگیری از تلاش دشمن برای خاموش نمودن نهضت و بی‌اثر کردن شهادت امام حسین(ع) تمهیداتی چیدند که اهم آنها از این قرار بود: ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 235

‎‏1- همراه آوردن زن و فرزندان و در رأس آنها زینب(ع) بود.‏

‏‏2- اقامت چهار ماهه در مکه آن هم در ماههای حرام که از اطراف و اکناف برای زیارت می‌آیند. خصوصیات نزدیک مراسم حج که شلوغترین زمان مکه است. روز سوم شعبان سالروز تولد امام حسین(ع)، آن حضرت به قصد تولدی دیگر و بزرگتر از تولد اول وارد مکه شد و در ماههای شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده و تا هشتم ذیحجه پیام خود را به مردم رساند.‏

‏‏3- سخنرانیها و خطبه‌های متعدد خود و یاران و اهل‌بیت خصوصاً شخص امام(ع) از شروع حرکت از مکه در هر منزل و در بین راه تا رسیدن به لشکر حرّ و سپس با اهل کوفه در کربلا از دوم محرم که وارد شدند تا آخرین لحظات حیات.‏

‏‏که همه این عوامل دارای اهمیت و اثر بود ولی آنچه پس از شهادت نگذاشت خون آن حضرت از جوشش بیفتد برنامه‌ای بود که اسیران اجرا کردند که پیشوای این حرکت بانوی بزرگ زینب(ع) بود که رسالتهای متعددی را به عهده داشت و به بهترین وجهی رسالت خود را انجام داد بزرگترین رسالت زینب(ع) رساندن پیام خون شهیدان خصوصاً برادر بزرگوارش بود ولی در کنار این رسالت بزرگ، رسالتهای دیگری نیز داشت که اهم آنها عبارت بودند از: ‏

‏‏1- رساندن پیام خون امام(ع) و اهل‌بیت و اصحابش به توده‌های مردم.‏

‏‏2- تبیین امامت و خلافت رسول خدا(ص) و معرفی امام برای مردم، خصوصاً مردمی مثل مردم شام که در طول پنجاه سال پس از رحلت رسول خدا در فضای پر شده از تبلیغات بنی‌امیه زیسته‌اند و نه مفهوم امامت را می‌دانند و نه مصداقی از آن جز معاویه ستمگر بر خود دیده‌اند.‏

‏‏3- معرفی چهره واقعی بنی‌امیه که در مدت چهل سال حکومت معاویه زیر پرده تزویر و ابهام مانده بود با بیان جنایات آنان و ذکر ماهیتشان.‏

‏‏4- بیان جنایات بنی‌امیه و عوامل آنها در فاجعه کربلا که از هیچ جنایتی فروگذار نکردند.‏

‏‏5- پیشگیری از تحریف حادثه کربلا به وسیله دشمن با بیان اهداف و انگیزه‌های آن.‏

‏‏6- بهره‌گیری از جوشش این خون برای ریشه‌کن کردن بنی‌امیه.‏

‏‏7- سرپرستی از زنان و کودکان معصوم امام(ع) و اهل‌بیت و حفظ آنها از جنایات دشمن.‏

‏‏8- حفظ جان امام، یعنی حضرت زین العابدین(ع).‏

‏‏9- کنترل زنان و کودکان از هر گونه عمل و حرکتی که نشانه ضعف و زبونی است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 236

‎‏10- محو کردن آثار تبلیغات پنجاه ساله بنی‌امیه علیه علی(ع) و اهل‌بیت خصوصاً در منطقه شام.‏

‏‏ ‏

‏‏انجام چنین رسالتی گسترده و بزرگ شخصیتی ممتاز می‌طلبد که از عهده چنین مسئولیتی بزرگ برآید، شخصیتی جامع و کامل با مشخصات خاص و بی‌تردید چنین کسی جز زینب(ع) نیست، زیرا از شخص امام چهارم که بگذریم، زینب در این کاروان دارای همه شایستگیهاست و چون جان امام در خطر است آن حضرت باید در حاشیه عمل کند.‏

‏‏زینب(ع) سمبلی از فضائل بیت امامت‏

‏‏قبلاً گفتیم زینب(ع) دارای وراثتی ممتاز و تربیتی کامل و جامع و بی‌نظیر بود زیرا علاوه بر امتیازات بی‌نظیر وراثتی در متن تربیت ممتاز تئوری و عملی بیت امامت قرار گرفت و به علاوه مصائب و شدائد کم‌نظیر که برای وی پیش آمد او را آبدیده کرد و وی را به صورت شخصیتی استثنایی درآورد. در عین حال برای بررسی بیشتر این مسأله امتیازات و فضائلی که برای انجام این رسالت بزرگ ضروری بود و در آن حضرت وجود داشت مورد اشاره قرار می‌دهیم: ‏

‏‏1- ایمان راسخ زینب(ع)‏

‏‏بی‌تردید هر کسی نظر کوتاهی به برخورد زینب(ع) و قضیه عاشورا نماید در مقابل ایمان این بانوی بزرگ سر تعظیم فرومی‌آورد آن قدر ایمان و اعتماد به خدا که همۀ مصائب را برای او در راه خدا قابل تحمل کرده است و همه اینها را زیبا می‌بیند وقتی در کوفه ابن‌زیاد از او سئوال می‌کند: ‏‏«کیف رایت صنع الله باخیک؟»‏‏؛ کار خداوند را با برادرت چگونه دیدی؟ در جواب فرمود: ‏‏«ما رایت الا جمیلاً»؛‏‏ چیزی جز زیبایی ندیدم. زیرا که این حرکت در راستای حق و حقیقت و جاودانگی بود.‏

‏‏2- عبادت زینب(ع)‏

‏‏آنچه عامل تقویت ایمان و استحکام انسان در راه خداست عبادت و پرستش است، عبادت غرض اصلی آفرینش است و امام معصوم سمبل و تجلی این غرض و علت غایی است و هر چه یک انسان عابدتر با حرکت آفرینش هماهنگ‌تر و هم‌سوتر است و با معصوم مأنوس‌تر، عبادت فرع بر معرفت است و هر چه افق معرفت یک انسان بالاتر، سر تسلیم وی در برابر الهی خاشع‌تر است، عبادت عامل رفعت مقام و صعود الی‌الله است و زینب دریای معرفت است و هم‌سنخ با امام معصوم و پیشوای عابدان، نقل شده است که زینب(ع) در دامن پدر بوده و پرسید پدر ما را دوست داری. فرمود: آری فرزندم، عرض کرد پدر دوستی برای خداست و شفقت و مهربانی تو برای ما،‏‎[20]‎‏  این‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 237

‎‏معرفت این کودک را می‌رساند و لذا عبادت هم برای او زیبا و پر جاذبه است لهذا نوشته‌اند هیچگاه تهجد و نماز شب این بانوی بزرگ ترک نشد از حضرت سجاد(ع) نقل شده در شب یازدهم محرم دیدم عمه‌ام به صورت نشسته نماز شب خواند زیرا این همه مصیبت توانش را کاسته بود. از کبریت احمر نقل شده است که حتی نوافل دیگر زینب(ع) ترک نشد و حضرت امام حسین(ع) در هنگام وداع به زینب فرمود: ‏‏«یا اختاه لاتنسنی فی نافلة اللیل»؛‏‏ خواهرم مرا در نماز شبت به یاد داشته باش.‏‎[21]‎

‏‏و این عظمت مقام عبودیت زینب(ع) را می‌رساند که امام معصوم از او چنین درخواستی کند و نقل شده فاطمه دختر امام(ع) فرمود: «‏‏اما عمتی زینب فانها لم تزل قائمة فی عاشرة من المحرم فی محرابها ستغیث الی ربها»؛‏‏ در شب عاشورا که همه اصحاب مشغول عبادت بودند عمه‌ام زینب نیز تا صبح در محراب عبادتش ایستاده مشغول استغاثه بود.‏

‏‏و باز از امام سجاد(ع) نقل شده: ‏‏«ان عمتی زینب کانت تؤدی صلوتها من قیام الفرائض و النوافل عند سیرنا من الکوفة الی الشام...»؛‏‏ عمه‌ام زینب در مسیر اسارت از کوفه به شام همه فرائض و نوافل خود را به جای می‌آورد و غفلت نداشت فقط در یکی از منازل نشسته نماز خواند به خاطر شدت ضعف و گرسنگی معلوم شد، سه روز است غذا میل نکرده زیرا به هر اسیر شبانه‌روز یک گرده نان می‌دادند و عمه‌ام سهمیه خود را بیشتر اوقات به بچه‌ها می‌داد. بی‌شک عبادات دیگر زینب(ع) یعنی خضوع و تسلیم در برابر حق و تسلیم رضای خدا بودن از این عبادت کمتر نیست بلکه آن حقیقت عبادت است. از دعائی که از آن حضرت نقل شده می‌توان معرفت بلند او را نسبت به خداوند بدست آورد: ‏‏«یا عماد من لا عماد له و یا سند من لا سند له یا من سجد لک سواد اللیل و بیاض النهار و شعاع الشمس و خفیف الشجر و دویّ الماء یا الله یا الله یا الله».‏‎[22]‎

‏‏و یا آنگاه که بدن پاره پاره برادر را در گودال قتلگاه مشاهده می‌کند با تضرع در پیشگاه خدا می‌گوید. «‏‏اللهم تقبل منا هذاالقربان‏‏» این اوج معرفت است که به جای ابراز ضعف و با گفتن این جمله زیبا بر عظمت صحنه برخورد خود با برادری که طاقت فراقش را نداشت بیفزاید و بفهماند که چون در راه خداست تحمل آن آسان است.‏

‏‏3- ایثار زینب(ع)‏

‏‏با اینکه زینب(ع) در مدینه در کنار شوهرش زندگی مفصل و آبرومندی داشت و می‌توانست کنار همسر و فرزندانش زندگی راحتی داشته باشد ولی زندگی را رها کرده و در محضر برادر به مکه ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 238

‎‏و سپس به کربلا آمد و همه رنجها را ایثارگرانه تحمل نمود و دو فرزندش را همراه خود به قربانگاه آورد و در رکاب برادر فرستاد و شهید شدند گویند با اینکه هر جنازه‌ای از اهل بیت را می‌آوردند در خیمه جنازه‌ها می‌گذاشتند معمولاً زینب(ع) و زنهای دیگر می‌آمدند برای او می‌گریستند ولی وقتی جنازه فرزندان زینب(ع) را آوردند او از خیمه بیرون نیامد تا مبادا برادر پیش او حالت خاصی داشته باشد ولی وقتی علی اکبر را آوردند زینب زودتر از همه بیرون آمد و شیون کرد. ننوشیدن آب در روز و شب، بی‌آبی در کربلا و آب موجود را به بچه‌ها دادن و یا نخوردن غذا در بین راه و نان و سهمیه خود را به بچه‌های برادر دادن تا اینکه هنگام سوار شدن اول همه را سوار می‌کرد و خود در پایان سوار می‌شد و همه و همه گویای روح بلند و ایثار و فداکاری زینب است. ‏

‏‏4- صبر و بردباری زینب(ع)‏

‏‏صبر و بردباری در پیشگاه او شرمنده است در تاریخ بشریت زنی به صبر و بردباری زینب(ع) نیامده است اصولاً زن یک موجود عاطفی است و زود متأثر می‌شود و نمونه‌ای چنین ندیده‌ایم که بانوئی در یک نیم روز عزیزترین برادران، فرزندان و برادر زادگانش جلو چشمش به شهادت رسند و او آرام بر خود مسلط باشد کلمه‌ای که ابراز ضعف و شکستگی باشد یا موجب سوء‌استفاده دشمن، از او شنیده نشود با کمال تسلط بر نفس برنامه‌ای که از طرف برادر برای اجرای آن مأموریت دارد اجرا نماید و برای حفظ کودکان در حالیکه خیام را آتش زده و به خیمه‌ها یورش آورده‌اند برای حفظ جان امام(ع) با کمال متانت تلاش می‌نماید. دست ولایت الهی امام معصوم حضرت حسین(ع) با آن زمینه‌ای که در زینب(ع) بود این صبر حیرت‌انگیز را در زینب(ع) ایجاد کرد زیرا که اگر چنین صبری در زینب نبود همه برنامه به هم می‌ریخت و آنچه با هدف مشخص می‌بایست به وسیله زینب(ع) اجرا شود، اجرا نمی‌شد، تصرف ولایتی امام زینب(ع) را که در اوج عظمت بود به قله‌ای رفیع‌تر صعود داد. امام سجاد(ع) فرمود: شبی که فردایش پدر عزیزم به شهادت رسید من بیمار بودم و خیمه‌ام نزدیک پدرم بود می‌شنیدم پدرم در حین اصلاح شمشیرش زمزمه می‌کرد: «ای روزگار اف بر تو باد چه دوست ناستوده‌ای هستی تا کی هر صبح و شام دوستی را در خون می‌غلطانی»، این زمزمه حاکی از آن بود که حادثه در آستانه وقوع است و من سکوت کرده بودم و آهسته می‌گریستم، عمه‌ام زینب(ع) نیز شنید و آن چنان بی‌تاب شد که بانگ برداشت: ‏‏«لیت الموت اعدنی الحیاة الیوم ماتت فاطمه امی و علی ابی و حسن اخی یا خلیفة الماضیین»؛‏‏‌ای کاش مرگ حیاتم را می‌گرفت. امروز مادرم فاطمه و پدرم علی(ع) و برادرم حسن در گذشتند ‌ای جانشین گذشتگانم. او بی‌تاب شده با اینکه تا امروز همۀ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 239

‎‏مصائب روزگار را تحمل کرده ولی این بقیه گذشتگان برادری است که طاقت جدایی او را ندارد. 55 سال با هم در کنار هم بوده‌اند زینب(ع) بیهوش شد، امام(ع) آمدند خواهر را به هوش آوردند و آنگاه حسین(ع) نگاهی عمیق بر خواهر افکند و فرمود: ‏‏«یا اخیه لا یذهبن حلمک الشیطان»‏‏؛ خواهرم شیطان صبر و بردباری تو را نگیرد.‏‎[23]‎‏ و آنگاه اشک چشمان حسین(ع) را فرا گرفت و کمی با خواهر صحبت کرد و با سخنان خود خواهر را تشریعاً امر به صبر و پایداری نمود همانگونه که با نگاه عمیق تکویناً قلبش را آرام ساخت، آنچنان آرامشی که همۀ صحنه‌های جانخراش عاشورا را تحمل نمود. حتی امام طفل شیرخوار شهیدش را به دست او داد و یا در لحظه وداع خود آرام و به فرمان برادر کودکان و زنان را جمع نمود و در خیمه امر به صبر کرد و این زینب(ع) است که نمونه کامل همه ابعاد صبر است، صبر در طاعت و بندگی، صبر در ترک معاصی برای وی حتی مکروهات و صبر بر معصیت.‏

‏‏5- علم زینب(ع)‏

‏‏بی‌تردید زینب(ع) از دانشمندان بزرگ بشریت محسوب می‌شود که نمونه‌هایی که بیانگر علم و آگاهی کامل اوست ذکر می‌کنیم ولی ذکر این نکته خالی از فایده نیست که در هیچ کتاب  معتبری نیامده که زینب(ع) به مکتب رفته و درس خوانده باشد زیرا این خاندان به علوم دیگران نیاز ندارد، استعدادهای ذاتی زینب(ع) از یک طرف و نشو و نما در بیت علم و فضیلت و شیر خوردن از شاخه ولایت و پرورش در دامان زهرا(ع) در کنار دو برادر معصومش که متصل به وحی‌اند و بهره‌گیری از محضر پدر بزرگوار آن هم در طی سالهای طولانی و ملهم بودن به الهام الهی و مصداق ‏‏«و علمکم ما لم تکونوا تعلمون»‏‏ بودن، همه اینها شخصیتی را به جامعه تحویل داد که در مدینه و در چند سال اقامت در کوفه نوشته‌اند زینب(ع) درس تفسیر برای بانوان داشت. این افتخار است که در سن قریب پنج سالگی در حالیکه شاهد حوادث دردناکی است که برای مادرش پیش آوردند و با آن وضعیت اسفناک به مسجد آمد تا از حقوق اسلام دفاع نماید وی در محضر مادر است و سخنان مادر آن هم با آن محتوا و گستردگی را استماع می‌کند و بعد نقل می‌کند و امروز راوی خطبه فاطمه زهرا(ع)، زینب است که ابن‌عباس از وی با این عبارت نقل می‌کند: ‏‏قالت: عقیلتنا زینب بنت علی ابن ابیطالب(ع)‏‏، بانوی خردمند ما زینب(ع) و همین بس که در بنی‌هاشم به عقیله یعنی بانوی خردمند معروف بود.‏‎[24]‎‏ ‏

‏‏و به علاوه تسلط علمی زینب(ع) از خطبه‌های خودش در اسارت مشخص می‌شود و ادبای ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 240

‎‏بزرگ عرب، افرادی چون جاحظ و احمد ابن ابی‌طاهر آنها را نقل کرده‌اند.‏

‏‏6- فصاحت و بلاغت‏

‏‏علم و آگاهی همراه با فصاحت و بلاغت از اموری است که کمتر در کسی جمع می‌شود ولی این خصوصیات در زینب(ع) جمع بود. جلال‌الدین سیوطی در رساله زینبیه می‌نویسد: زینب(ع) اندیشمند و متفکر و دارای روحی قوی بود. ابونصر لبنانی در کتاب فاطمه(ع)  می‌نویسد: «‏‏اما زینب بنت فاطمة(ع) فقد اظهرت انها من اکثر آل‌البیت جرأة و بلاغة و فصاحة حتی ضرب بها مثلاً‏‏»؛ نشان داد که از اکثر اهل‌بیت با جرئت‌تر و فصیح‌تر و بلیغ‌تر است تا آنجا که در فصاحت و بلاغت ضرب‌المثل گردید.‏‎[25]‎

‏‏و اگر اینها را کنار بگذاریم شهادت امام و حجت حق زین‌العابدین(ع) را در این زمینه داریم که فرمود: ‏‏«یا عمة انت بحمدالله عالمة غیر معلمة و فهمة غیر مفهمه»‏‎[26]‎‏.‏

‏‏که گویای دو چیز است: 1- علم و فهم زینب(ع)، 2- اینکه علمش اکتسابی نیست بلکه از نوع علوم الهامی و الهی است. ‏

‏‏خطبه آن حضرت در بازار کوفه، سخنان آن حضرت در مجلس ابن‌زیاد، فرمایشات وی در مجلس یزید مظهر علم و فصاحت و بلاغت است. باید توجه داشت که سخنران باید وضع متعادلی داشته باشد تا بتواند از عهده سخن گفتن برآید یعنی: 1- علم و اطلاعات کافی، 2- بیان، 3- روحیه متعادل نه در حال غم و اندوه زیاد و نه در خوشحالی غوطه‌ور، 4- از نظر تشنگی و گرسنگی متعادل باشد، 5- تسلط بر مجلس، 6- تمایل شنوندگان به شنیدن سخنان او. ‏

‏‏اما دختر علی(ع) در وضع غیرمتعادلی بود بانوئی که چند روز است تشنه و گرسنه است جلو چشمش با فجیع‌ترین وضعی عزیزانش را به شهادت رسانده و سپس با غارت و سوختن خیمه‌ها و حتی لگدمال کردن بدنهای پاک جنایت را به حد اعلی رسانده و روحیه وی و همراهان را درهم کوبیده‌اند و هم اکنون در کنارش امام چهارم(ع) با آن وضع و اسیران دیگر در وضعی دیگر، شنوندگان و مخاطبین وی برای تماشا آمده‌اند، شرایط سخن و سخن گفتن وجود نداشت در عین حال زینب(ع) رسالت دارد یا احساس تکلیف می‌کند او از عصر عاشورا پیشوای اسیران و زمامدار اهل‌بیت است باید پیام خون شهیدان را برساند و اهداف بلندی را که ذکر شد دنبال کند اینجا شهر کوفه است شهری که مدت پنج سال به عنوان مرکز حکومت پدرش، خود و اهل‌بیتش در اینجا زندگی کرده‌اند و وی به عنوان فرزند امیر(ع) مورد عنایت خاص و عام بود. برای همین زنان کوفه‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 241

‎‏جلسات درس تفسیر داشت، در و دیوار این شهر با وی آشناست، چه روزگاری، چقدر مردم بی‌وفا، چه منحرف و تبهکار، چگونه می‌شود در مدت 20 سال یعنی از سال 40 هجری که پدرش در مسجد بزرگ کوفه به شهادت رسید و هم اکنون یعنی آغاز سال 61 هجری است اینقدر ورق برگردد و مردم آن همه محبت و لطف و صفای علی(ع) و خاندانش را فراموش کنند و کسانی که بارها سخنان غرای علی(ع) در همین مسجد را شنیدند، برخورد او را دیدند، مناجات نیمه شبش را مطلعند، حال برای کشتن فرزندانش و اسارت عزیزانش پیشقدم شوند، آیا این ویژگی اخلاقی مردم کوفه است؟ آیا برد تبلیغات وسیع دشمن است؟ آیا دنیا و دنیاپرستی است که کار آدم را به اینجا می‌کشاند؟ -همانگونه که برادرش حسین(ع) در کربلا چنین فرمود: مردم بردگان دنیا هستند- شاید همه اینها باشد کمتر کسی حاضر است در راه دین همه مشکلات را تحمل کند و تا لحظۀ آخر بر موضع حق بایستد خصوصاً اینکه تبلیغات وسیع دشمن دید او را نسبت به موضع حق متزلزل سازد، در هر صورت لحظه لحظه سخن گفتن است تا هم دشمن را رسوا سازد و هم با توبیخ شدید مردم آنها را از کرده خود پشیمان نماید آنها را توجه دهد که چه کردند جنایت دشمن را شرح دهد تا در تاریخ بماند، او آنچنان سخن گفت که تار و پود حکومت را از هم گسست و کاملاً صحنه را به نفع نهضت و بر علیه تبهکاران حاکم عوض کرد، مردمی که برای تماشای نمایش پیروزی حکومت آمده بودند با گریه  و ندبه شهر را ماتمکده ساختند و جو عصبی ایجاد شد که دیگر حکومت مصلحت ندانست بیش از این اسیران را در بازار و کوچه به نمایش گذارند صدای گریه زن و مرد بلند بود، زنها به سر و صورت می‌زدند صدای ملکوتی زینب(ع) که به پدرش علی(ع) می‌ماند به سخن بلند بود گوشها با صدای علی(ع) آشناست، امام چهارم(ع) با ندایی ضعیف می‌فرمود: «‏‏ان هولاء یبکون فمن قتلنا غیرهم‏‏»؛ اگر اینان بر ما می‌گریند پس چه کسی ما را کشت؟‏

‏‏7- زینب و قدرت روح و تسلط بر نفس‏

‏‏با سخنان زینب(ع) اوضاع از هم گسست و فردی به نام حذام می‌گوید مردم حیرت‌زده انگشت می‌گزیدند و اشک می‌ریختند و در کنار پیرمردی را دیدم که صورتش از اشک چشمش خیس شده بود و دستها را به آسمان بلند نموده و می‌گفت: پدرم  و مادرم فدای شما اهل‌بیت(ع) باد که پیرانتان بهترین پیران، جوانانتان بهترین جوانان و زنانتان برترین زنان‌اند شما نسلی کریم و با فضیلت و عظیم هستید. امام چهارم عمه را به سکوت دعوت فرمود و خود زمام سخن را به دست گرفت و بیانات عمه را ادامه داد تا آنجا که مردم ضمن ضجّه و گریه زیاد درخواست بیعت با وی نمودند و اعلام حمایت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 242

‎‏کامل، اما امام فرمود‏‏: «هیهات هیهات ایها الغدة المکره حیل بینکم و بین شهوات انفسکم».‏‎[27]‎

‏‏جمعی نوشته‌اند که در حین سخن زینب(ع) طرحی اجرا کردند که زینب را ساکت کنند و در گرماگرم سخن، زینب متوجه شد کودکی که در کنارش نشسته بی‌تابی می‌کند، متوجه شد سر مبارک برادرش حسین(ع) را بالای نیزه جلوی محمل وی آورده‌اند، یک فرد عادی باید زمام امر از دستش خارج شود و دست از سخن بردارد ولی زینب با تسلط کامل بر نفس و با اشک ریزان سخن را به جانب برادر چرخاند و عاطفه مردم را بیشتر برانگیخت تا هم عقول خفته آنان را با بیانات حکیمانه خود بیدار ساخته باشد و هم عاطفه مردم را با معرفی برادر برانگیخته باشد، لذا این جملات را در رثای برادر خطاب به او انشاء کرد: ‌ای ماه یک شبه‌ام چه زود غروب کردی و دیر طلوع نمودی، هیچ تصور نمی‌کردم ‌ای میوه دلم که چنین تقدیر شده باشد، برادرم با فاطمه کوچکت سخن بگو زیرا که نزدیک است قلبش آب شود، برادرم تو دارای دلی مهربان بودی چرا حال به ما توجه نداری، برادرم بنگر فرزندت علی در لباس اسیری و یتیمی طاقت سخن گفتن ندارد. هرگاه او را با تازیانه می‌زنند جز اشک و آه سخن ندارد برادرم او را در آغوش گیر تا قلبش آرام گیرد، چقدر یتیمی درد بدی است که انسان پدرش را صدا کند ولی جوابی نشنود با این بیانات معجزه‌آسا که عظمت علمی، فصاحت و بلاغت، تسلط بر نفس بصیرت و روان‌شناسی زینب(ع) را می‌رساند هم عقل آنها را بیدار نمود و هم عاطفه‌ها را برانگیخت. دستور رسید کاروان را با سرعت به سمت دارالاماره حرکت دهند.‏

‏‏8- بصیرت و تیزبینی زینب(ع) ‏

‏‏هر چند زینب(ع) الگوی همۀ فضائل است، منتهی در هر مرحله به مناسبت وضع خاص یکی از ابعاد شخصیت وی بروز و ظهور می‌کند آنجا که مورد صبر است او سمبل صبر و مقاومت است و آنجا که جای تاختن و سخن گفتن است او یک سخنور ماهر و آنجا که جای عبادت است یک عابد به تمام معنی.‏

‏‏ما دو واژه شبیه به هم از یک ریشه هم در عربی و هم در فارسی داریم که مفهوم آن متفاوت است. بصر و بصیرت است که اولی یعنی چشم و دومی یعنی دید که مفهوم آن متفاوت است و در فارسی دیده و دید که اولی دیده چشم است و دومی به معنی دیدگاه است. اگر بصیرت نداشته باشد بصر و چشم ظاهری خیلی ارزش ندارد و اگر کسی بصیرت دارد ولی چشم ظاهری ندارد قابل تحمل است لذا در روایت فرموده‌اند: «‏‏فقد البصر اهون من فقد البصیر‏‏» بصیرت است که انسان به وسیله آن در مسیر هدف کلی قرار می‌گیرد و به سوی هدفش پیش می‌رود. و پیامبر(ص) دعوتش به سوی الله‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 243

‎‏بر اساس بصیرت است و ما نیز باید حرکتمان از روی بصیرت باشد. در داستان کربلا حرکت دشمن بدون بصیرت بود. آنها پیش روی خود را می‌دیدند. محاسبۀ آنها این بود که بزرگترین مخالف خود را از میدان به در کردیم و او را نابود ساختیم و با به نمایش گذاشتن فرزندان و اهل بیتش مردم دیگر هیچگاه فکر حرکت بر علیه حکومت نمی‌کنند و حکومت ما برای همیشه خود و نسلهای پس از خودمان بیمه شده است. اگر عصر روز عاشورا یک فرد معمولی کنار قتلگاه می‌ایستاد چنین قضاوت می‌کرد که این حادثه تمام است ولی چشم تیزبین و بابصیرت زینب(ع) پرده‌های زمان و مکان را کنار می‌زند و در این شکست پیروزی می‌بیند و در این مرگ، حیات؛ شکست واقعی در منطق و عقیده است و پیروزی واقعی پیروزی ایده و عقیده است؛ هر چند به ظاهر شکست باشد.‏

‏‏دشمن بی‌بصیرت و زبون آنچه پستی و رذالت داشت به کار گرفت و به این افتخار می‌کرد که به یکدیگر می‌گفتند شهادت دهید که ما چه کردیم. چند نمونۀ ذیل بصیرت زینب(س) را روشنتر بیان می‌کند.‏

‏‏از امام سجاد(ع) نقل شده که فرمود پس از شهادت پدر و عزیزانم وقتی من و اهل‌بیت را به عنوان اسیر به سمت کوفه حرکت دادند، از کنار قتلگاه عبور دادند؛ به قتلگاه خیره شده بودم و اجساد مطهر پاره پارۀ پدر و برادران و اصحاب را می‌نگریستم؛ حالم به شدت منقلب شده بود و نزدیک بود روح از تنم پرواز کند. عمه‌ام زینب(ع) متوجه شد؛ به من چنین گفت‏‏: «ما لی أراک تجود بنفسک یا بقیّة جَدّی و أبی و إخوتی»‏‏؛ ترا می‌نگرم که جان خود را به خطر انداخته‌ای ای یادگار گذشتگانم! گفتم چگونه چنین حالی نداشته باشم که لشکر دشمن اجساد خود را مدفون ساخته‌اند ولی نگاه می‌کنم جسد مطهر پدر و عزیزانم روی زمین افتاده؛ نه لباسی، نه کفن و نه دفنی؛ گویی اینها کشته‌های کُفّارند! زینب(ع) در پاسخ گفت: از آنچه می‌بینی نگران مباش. این میثاقی است از رسول خدا(ص) و هم از پدر و جدّت و عمویت، خداوند جمعی را مأمور خواهد کرد این اجساد مطهر را دفن کنند و بر روی قبر پدرت نشانه‌ای نصب خواهند کرد که نه گذر زمان آن را کهنه و فرسوده کند و نه هیچ دست ظالمی توان نابود کردن آن را داشته باشد و روز به روز بر عظمت و علوّ آثار پدرت افزوده خواهد شد.‏‎[28]‎

‏‏در این مطلب که در واقع حدیث است، ایمان و استقامت، هوش و تیزبینی و بصیرت زینب(ع) مشخص است و روشن است در دیدگاه زینب(ع) در مفهوم پیروزی و شکست باید دو عنصر حق و باطل در طول زمان را استخدام کرد و به حساب آورد تا بتوانیم تشخیص دهیم پیروز کیست و مغلوب‏

‏
‏‎

منابع و مآخذ‏

‏‏1- قرآن کریم‏

‏‏2- مفاتیح الجنان، مرحوم محدث قمی‏

‏‏3- الغدیر جلد 3، علامه امینی (ترجمه محمدتقی واحدی)‏

‏‏4- سخان امام حسین(ع)، محمدصادق نجمی، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏5- تذکرة الشعرای معاصر جلد 1، دکتر مصطفی اولیایی، انتشارات جهاد دانشگاهی‏

‏‏6- تاریخ ادبیات در ایران (ج 7 -1)، دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی‏

‏‏7- حماسه سرایی در ایران، دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات امیرکبیر‏

‏‏8- عدد السنه، حاج ملا اسمعیل سبزواری، کتابفروشی اسلامیه‏

‏‏9- مولوی نامه، استاد علامه جلال‌الدین همائی، نشر هما‏

‏‏10- هنر از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب آیت‌الله خامنه‌ای، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏11- حماسه حسینی (ج 3 – 1)، استاد علامه شهید مرتضی مطهری، انتشارات صدرا‏

‏‏12- ادبیات انقلاب در شیعه، دکتر صادق آئینه‌وند، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏13- درآمدی بر ادبیات عرب، پروفسور هامیلتون الکساندر اسکین گیپ، انتشارات امیرکبیر‏

‏‏14- ادبیات و تعهد در اسلام، استاد محمدرضا حکیمی، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏15- بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی، استاد محمدرضا حکیمی، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی‏

‏‏16- فصلنامه طلایه شماره (4 – 1)، عده‌‌‌ای از شعرا و نویسندگان معاصر، فصلنامه واحد فرهنگی‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 217

‎‏بنیاد پانزده خرداد‏

‏‏17- فصلنامه هنر شماره (18 – 1)، عده‌‌‌ای از هنرمندان و نویسندگان و شعرا، فصلنامه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏

‏‏18- سوره – جنگ (14 – 5)، عده‌‌‌ای از هنرمندان و نویسندگان و شعرا، انتشارات حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏19- سوگنامۀ امام (مجموعه شعر)، گردآورنده محمود شاهرخی و مشفق کاشانی، انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی (سروش)‏

‏‏20- زاشک پرس حکایت (مجموعه شعر)،– ، انتشارات مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی‏

‏‏21- در سوگ خورشید (مجموعه شعر)،– ، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏

‏‏22- شعر و شاعران در ایران اسلامی، معظمه اقبابی (اعظم)، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلام‏

‏‏23- سبک شناسی، دکتر سیروس شمسیا، انتشارات دانشگاه پیام نور‏

‏‏24- از بهار تا شهریار جلد (2 – 1)، حسنعلی محمدی،‏

‏‏25- رباعی امروز، محمدرضا عبدالملکیان، انتشارات برگ‏

‏‏26- تاریخ عالم آرای عباسی، یدالله شکری، انتشارات اطلاعات‏

‏‏27- با کاروان حله، استاد دکتر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات جاویدان‏

‏‏28- مسائل شعر، یدالله رؤیایی، انتشارات مروارید‏

‏‏29- هنر، دکتر علی شریعتی، انتشارات آگاه‏

‏‏30- کویر، دکتر علی شریعتی، انتشارات طوس‏

‏‏31- کیهان فرهنگی (ویژه ادبیات و هنر انقلاب)، عده‌‌‌ای از اندیشمندان، شعرا و هنرمندان، مؤسسه کیهان – بهمن 72‏

‏‏32- دیوان شعر سیف فرغانی، به کوشش دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی‏

‏‏33- دیوان شعر ناصرخسرو قبادیانی، به کوشش دکتر محقق، انتشارات دانشگاه تهران‏

‏‏34- دیوان اشعار فارسی اقبال لاهوری، به کوشش احمد سروش، انتشارات کتابخانه سنایی‏

‏‏35- سرود درد (دفتر اوّل)، حمید سبزواری، انتشارات مؤسسه کیهان‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 218

‎

‏‏36- خط خون (مجموعه شعر)، موسوی گرمارودی، انتشارات زوار‏

‏‏37- از آسمان سبز (مجموعه شعر)، سلمان هراتی، انتشارات حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏38- رجعت سرخ ستاره (مجموعه شعر)، علی معلم، انتشارات حوزه اندیشه و هنر اسلامی‏

‏‏39- گنجشک و جبرئیل، حسن حسینی، انتشارات نشر افق‏

‏‎ ‎

‏‎ ‎

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 219

‏‎ ‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 220

• - از مقدمه کتاب «سرود سپیده» آقای حمید سبزواری شاعر معاصر، به قلم رهبر معظم انقلاب آیت الله خامنه ای – چاپ 67.
• - گر چه ناصر خسرو خود نیز درّ خرد را به پای خوکان یعنی فاطمیان مصر ریخته، ولی این انگیزۀ مادی نداشته و از روی اعتقاد خودش بوده شاید اگر اندکی دیگر در مصر می ماند، پی به ماهیت ناصواب آنها می برد و از مدح  آنان نیز خودداری می کرد.
• - برای اطلاع بیشتر «ر.ک به: الف- هنر از دیدگاه آیت اله خامنه ای . ب- کویر نوشته دکتر شریعتی . ج- غرب زدگی نوشته جلال آل احمد . د- فصلنامه هنر شمارۀ 5 زمستان 63 متن سخنان دکتر رزمجو در سومین کنگرۀ، شعر و ادب و هنر در مشهد.
• - مصاحبه با سمیح القاسم شاعر فلسطین، کیهان فرهنگی، ویژه بهمن 71
• -سخنرانی آیت الله خامنه ای در بزرگداشت اقبال و نیز شعر دکتر سروش
• - کلیات اشعار اقبال با مقدمه احمد سروش
• - برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب هنر از دیدگاه آیت الله خامنه ای و بعضی مسئولین دیگر در فصلنامه های هنر وزارت ارشاد و ماهنامه پانزده خرداد.
• - کار تحقیق و فیش برداری مدح و مراثی امام(رض) را انجام داده انشاءالله در دنباله همین تحقیق و مقاله بصورت مقاله در خواهد آمد.
• - برای مثال: ر.ک به بند سوم و دوازدهم ترکیب بند محتشم کاشانی (متوفی به 996هـ.ق)
• - ر.ک به بند دهم از سی و سه بند نیّر تبریزی (متوفی1312هـ.ق)
• -ر.ک به قصیده ای از قاآنی (متوفی 127هـ.ق)
• -ر.ک به ترکیب بند میرزا وقار شیرازی (متوفی 1298) و مصائب وصال شیرازی (متوفی 991هـ.ق)
• -ر.ک به بند نهم ترکیب بند محتشم کاشانی
• - ر.ک به حماسه سرایی در ایران بخش حماسه های دینی تألیف دکتر ذبیح الله صفا
• - ر.ک. به حماسه حسینی (جلد 3 و 2 و 1) استاد شهید مطهری .
• - جلد اوّل ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• - ایضاً جلد اول ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• - ج سوم الغدیر – ترجمه محمدتقی واحدی (با اندکی تخلیص)
• - جلد اول ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• -  برای اطلاع بیشتر در این زمینه به کتابهای ذیل مراجع کنید: الف- ادبیات متعهد در اسلام – محمدرضا حکیمی، چاپ 58ب- ادبیات شیعه (جلد 1 و2) – دکتر صادق آئینه وند، چاپ 59ج- الغدیر ج 3 – علامه امینی با ترجمه محمدتقی واحدید- هنر و بخش نقد و ادب دکتر محمد، با ترجمه دکتر شیعی و کویر دکتر شریعتی
• - سورۀ مبارکه شعرا
• - همان
• - مقاله – شعر متعهد شیعه در عصر اموی – به قلم قاسم مختاری
• - بحارالانوار ج 73 ص 294
• - عدد السنه – حاج ملا اسماعیل سبزواری
• - عدد السنه – حاج ملا اسماعیل سبزواری
• - اشعار توابین کوفه و نُخَیله در سال 65 هـ.ق
• - ادبیات انقلاب در شیعه – ج2 دکتر آئینه وند با اندکی تخلیص
• - قرآن کریم – بقره  /  آیه 18
• - ر.ک «رجعت سرخ ستاره» از علی معلم، حوزه اندیشه و هنر اسلامی .1360 برای اطلاع بیشتر بررسی اندیشه و آثار علی معلم می توان به این آثار رجوع کنید: الف - «رجعت سرخ ستاره»، 1360ب- سوره – جنگ یازدهم، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، 1365ج- کیهان هوایی، شماره 1041، سال 72، ویژه هنر و ادبیاتد- تذکرة الشعرای معاصر – ج اول – دکتر اولیایی – جهاد دانشگاهی اراک، سال 1369هـ- روزنه، ج دوم، کانون شاعران مشهد، 1372
• - از مصاحبه سیدحسن حسینی شاعر معاصر با ایشان در جنگ یازدهم «سوره»، از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1365
• - همصدا با حلق اسماعیل- سیدحسن حسینی شاعر معاصر
• - سخنان امام حسین(ع) به کوشش محمدصادق نجمی – سازمان تبلیغات وابسته به جامعه مدرسین
• - در آسمان سبز- مجموعه  شعر از مرحوم سلمان هراتی شاعر معاصر
• - همان
• - سورۀ ملک /  30
• - نصرالله مردانی – مجموعه شعر خون نامۀ خاک – انتشارات کیهان و آتش نی، انتشارات کیهان
• - در غبار کاروان، محمود شاهرخی – شاعر معاصر – انتشارات کیهان
• - سومین کنگره میلاد آفتاب – خمینی شهر – آقای سعید بیابانکی، شاعر معاصر
• - سومین کنگره شعر میلاد آفتاب – خمینی شهر – از اشعار محمد شریف سعیدی افغانی
• - خط خون، مجموعه شعر از موسوی گرمارودی. انتشارات زوار.

نقش حضرت زینب (س) در بقای نهضت کربلا

‏‏نقش حضرت زینب(س) در بقای نهضت کربلا‏

‏‏زهرا اباذری‏

‏‏«الم تر کیف ضرب‌الله مثلاً کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء تؤتی اکلها کلّ حین باذن ربها و بضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون»‏‏ (سوره ابراهیم، آیات: 24 – 25)‏

‏‏آنچه یک فرد را نسبت به سایر افراد متمایز و برتر می‌‌سازد کمالات و فضیلتهای اوست و آن فضائل و کمالات بر دو گونه است: 1- ذاتی، 2- اکتسابی.‏

‏‏از دیرباز بشریت می‌‌دانست نه تنها انسانها بلکه هر موجود زنده، بخشی از ویژگیهای ظاهری و خصوصیات خود را به نسل پس از خود منتقل می‌‌کند از گیاهان گرفته تا حیوانات و انسانها، روشن بود در انسانها نیز زیباییهای ظاهری تا بسیاری از خصوصیات اخلاقی پدر و مادر به فرزند منتقل می‌‌گردد و در آثار اسلامی از کلمات پیامبر والاگهر(ص) تا ائمه معصومین نیز روی این مسئله تأکید داشته‌اند، بعدها با پیشرفت علوم تجربی دانشمندان روی این اصل مهم کار کردند و قانون وراثت به صورت اصلی ثابت و علمی درآمد و مورد تأیید قرار گرفت و مشخص شد هر فرد بسیاری از کمالات و زیبائیهای ظاهری و فضائل و کمالات اخلاقی را از پدر و مادر و آبا و اجداد به ارث می‌‌برد در نتیجه هر چه پدر و مادر از شخصیت و عظمت بیشتر و کمالات زیادتری برخوردار باشند فرزند ارزشمندتری را به جامعه تحویل خواهند داد.‏

‏‏بخش دوم کمالات اکتسابی است یعنی فضائلی که انسان از بدو تولد به وسیله پدر و مادر و مربیان کسب می‌‌کند و عوامل تربیتی روی او اثر می‌‌گذارد و یا بعداً با تلاش خود یا ناخودآگاه از محیط و افراد کسب می‌‌کند. بدیهی است که هر اندازه زمینه‌‌های تربیت در فرد قوی‌تر باشد و از مربیان بهتری برخوردار باشد و خود نیز تلاش بیشتری نماید رشد و تکامل زیادتری خواهد یافت و‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 223

‎‏کمالات بیشتری کسب خواهد کرد. با توجه به این مقدمه یکی از شخصیتهایی که از بالاترین کمالات وراثتی و بهترین بهره اکتسابی برخوردار بود پیام‌آور عاشورا یعنی حضرت زینب کبری(ع) است. او از نظر پدر و مادر و آبا و اجداد دارای بهترین وراثت است پدری همچون علی مرتضی(ع) که در آفرینش از نبی(ص) و اسلام جدا نیست و فرمود‏‏: «انّه منّی و انا منه»؛‏‏ او از من و من از او هستم. شخصیتی که قبل از هر کس در سن کودکی به اسلام گروید و پروانه‌وار دور شمع وجود پیامبر(ص) از وی حراست نمود و در پیشبرد مکتبش از هیچ کوششی دریغ نورزید و همیشه تا پای جان ایستاده بود و آخرین کسی بود که پس از رحلت آن حضرت بعد از انجام مراسم تدفین او را در قبر نهاد و از وی جدا شد. و جالب اینکه ایثار و فداکاری و خدمات وی در ابعاد مختلف مورد تایید حضرت حق قرار گرفت و ایثارگرانه در شبی که خطر قطعی رسول خدا(ص) را تهدید می‌‌کرد و برنامه حمله به خانه آن حضرت طرح‌ریزی شده بود و قریش مصمم به قتل او شده بودند در بستر آن حضرت خوابید و خود را در معرض خطر قرار داد و مصداق آیه شریفه ‏‏«و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد»‏‎[2]‎‏ شد.‏

‏‏و اگر در میدانهای نبرد یکه‌تاز بود و پرچم نبرد را به دست گرفته و در حضور نبی گرامی(ص) و یا در جنگهایی که آن حضرت حضور نداشتند دلیرانه با دشمن می‌‌جنگیدند و اگر در حال رکوع انگشتر خود را به سائل می‌‌دهد با آیه شریفۀ ‏‏«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم راکعون»‏‎[3]‎

‏‏و اگر به مدت سه شب افطار خود و اهل بیت را به مسکین و یتیم و اسیر می‌‌بخشید با آیه شریفه مؤید می‌‌گردد: ‏‏«و یطمعون الطعام علی حبه مسکینا و یتیماً و اسیراً انما نطعمکم لوجه الله».‏

‏‏و اگر می‌‌فرماید: ‏‏«سلونی قبل ان تفقدونی»؛‏‏ پیش از آنکه از بین شما بروم، از من سؤال کنید؛ چنین ادعای بزرگی نیز با آیه شریفه: ‏‏«و کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب»‏‎[4]‎‏ مؤید می‌‌گردد.‏

‏‏او که به شهادت دهها حدیث از کتب عامه و خاصه محبوب الهی است و از جمله ابن‌عباس گوید: من و پدرم نزد پیامبر نشسته بودیم که علی بن ابیطالب وارد شد با سلام و پاسخ متوجه شدیم که پیامبر(ص) فوق‌العاده از دیدار او خوشحال شد و برخاسته او را در آغوش گرفت و میان دیدگانش را بوسید و در سمت راست خود نشانید. پدرم به رسول خدا(ص) عرض کرد یا رسول‌الله آیا او را دوست داری؟ فرمود: بخدا قسم خداوند بیش از من او را دوست دارد.‏‎[5]‎‏ به نقل از پژوهشی پیرامون‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 224

‎‏زندگی علی(ع) نوشته شده است: امام علی بن ابیطالب بزرگ بزرگان و یگانه نسخه‌‌ای است که با اصل خود (پیامبر) مطابق است و هرگز شرق و غرب نسخه‌‌ای مطابق او در گذشته و حال ندیده است و چه وراثتی پس از رسول خدا(ص) از این بالاتر و ارزشمندتر.‏

‏‏و از نظر وراثت مادری زینب(ع) دارای مادری منحصر به فرد است یعنی فاطمه زهرا(ع) کسی که مصداق آیه تطهیر و آیه مباهله و آیه ذی‌القربی و آیات دیگر است.‏‎[6]‎

‏‏فاطمه‌‌ای که پیامبر درباره‌اش فرمود: ‏‏«انبتی فاطمه حوراء آدمیة»، ‏‏فرشته‌‌ای است در لباس انسان، زهرائی که به نقل دانشمندان بزرگ اهل سنت پیامبر(ص) به وی فرمود: فاطمه جان آیا راضی نیستی بزرگ زنان همه عالم باشی؟ عرض کرد: پس مریم(ع) که خداوند فرمود ‏‏واصطفاک علی نساء العالمین‏‏ چه؟‏

‏‏فرمود: منظور خداوند زنان عصر اوست همانگونه که در مورد بنی‌اسرائیل هم فرموده شما را بر جهانیان برتری دادم که منظور همان عصر است ولی تو فاطمه جان بزرگ زنان جهان از آغاز تا انجامی.‏

‏‏از عایشه نقل کرده‌‌‌اند که پیامبر(ص) فاطمه را بسیار دوست داشت و هرگاه به دیدارش می‌آمد حضرت تمام قد بلند می‌‌شدند و به استقبال فاطمه می‌‌رفتند صورت او را می‌‌بوسیدند و در جای خود می‌‌نشاندند.‏

‏‏و می‌‌فرمودند: ‏‏فاطمه ‌‌ام ابیها‏‏ او مادر پدر است. اینها حاکی از عظمت فاطمه است نه برخورد عاطفی پدر نسبت به فرزند، عظمت فاطمه(ع) نه از این جهت است که دختر پیامبر(ص) است که پیامبر، دختران دیگری هم داشتند ولی چنین مطالبی درباره آنها مطرح نبود نه از این جهت که ام‌الائمه(ع) است زیرا که فاطمه بنت اسد مادر دوازده امام است و نه از این جهت که همسر امام است زیرا که بانوان دیگری هم همسر امامان بودند بلکه این عظمت به حسنات خود فاطمه است که یک شخصیت کامل که جامع کمالات ذاتی و اکتسابی است و آفرینش او یک آفرینش ویژه است پس زینب(ع) با داشتن چنین پدر و مادری بی‌تردید دارای بالاترین مراحل کمال ذاتی و شخصیت وراثتی است.‏

‏‏دومین عامل سازنده شخصیت، تربیت است (به تعبیر دیگر بخش دیگر شخصیت انسان کمالات اکتسابی اوست و بی‌شک کمالات اکتسابی انسان بخشی عظیمی از آنها مربوط به مربی و خصوصاً پدر و مادر است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 225

‎‏کودک با مجموعه‌‌ای از استعدادها و زمینه‌‌های نظری و وراثتی متولد و در اختیار مربیان قرار می‌‌گیرد که جای خود دارد ولی هیچکس سهم عظیم تربیت را انکار نمی‌‌کند و باز بی‌تردید بیشترین نقش از آن مادر است زیرا که فرزند بیشتر از هر کس با مادر مأنوس است و این انس در دختر قویتر است. و این مادر است که اگر به فطرت خمیرمایۀ الهی و آنچه وراثت ترسیم کرده است توجه داشته باشد می‌‌تواند فرزند ارزشمندی به جامعه تحویل دهد و از این جهت است که از پیامبر(ص) نقل شده است که: «‏‏الجنة تحت اقدام الامهات‏‏» این پدر و مادرند که می‌‌توانند با آگاهی و شناخت کامل استعدادهای فرزند خود را همانند باغبانی که بذری کاشته و در رشد و شکوفایی آن تلاش می‌‌کند به فعلیت برسانند و این علاوه بر آگاهی کامل نیاز شدید به مراقبت مستمر و توجه دائم دارد تا کودک در مسیر صحیح رشد نماید.‏

‏‏نکته‌‌ای که در اینجا قابل توجه و شایسته است اینکه تربیت صحیح تنها در ناز و نعمت و آسایش و راحتی نیست بلکه تربیت هم‌گوئی دو بعد دارد: 1- تئوری، 2- عملی. همانگونه که موثرترین روش در آموزش تذکر تئوری در حین تجربه و عمل است و همانگونه که بدون تجربه و عمل کسی به جائی نمی‌‌رسد، یک شناگر ماهر، یک ورزشکار زبردست، یک مهندس شایسته، یک پزشک حاذق باید تحت آموزش قرار گیرند و تجربۀ عملی و تئوری را هر دو با هم فرا گیرند.‏

‏‏مسائل تربیتی هم چنین است، اینطور نیست که ما بتوانیم با تذکر مطالب به کودک او را خوب پرورش دهیم، کودک قبل از اینکه مطالب را از طریق آموزش فراگیرد قدرت الگوگیری و حسن تقلید در او زنده می‌‌شود و راه و روش زندگی را از کسانیکه با او مأنوس‌اند خصوصاً پدر و مادر می‌‌آموزد، هر اندازه این اسوه‌‌های زندگی متعالی‌تر و با صحت عمل بیشتر حرکت کنند و در ضمن مطالب لازم را هم به کودک تذکر دهند سریعتر رشد می‌‌کند و در مرحله بعد باید او را به میدان عمل کشانیده به او شخصیت دهند در این مرحله سختی و مرارت زندگی نه تنها منفی نیست بلکه اثر بسیار مثبتی در رشد و سازندگی انسان دارد، اگر کمی تأمل کنیم می‌‌بینیم اکثر قریب به اتفاق کسانی که توانستند قله‌‌های رفیع علم و عمل را طی کنند گرفتار رنجها و مرارتها شده‌‌‌اند و بی‌مناسبت نیست که در این زمینه به آیۀ ‏‏«یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحاً فملاقیه‏‏»؛‏‎[7]‎‏ ای انسان بی‌تردید تو با حرکتی پررنج و زحمت به سوی پروردگارت پیش می‌‌روی و سرانجام او را ملاقات خواهی کرد. همانگونه که ملاحظه می‌‌فرمایید این آیه حرکت ارزنده و ثمربخشی را که نهایت آن ملاقات با ربّ پرورش‌دهنده است برای انسان ترسیم می‌‌کند و این یک واقعیت است و باید انسان متعالی که قصد‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 226

‎‏تکامل و رسیدن به اوج انسانیت که ملاقات پروردگار و کنار رفتن حجابهاست را دارد و این سیر پرمشقت را طی کند که «‏‏ان الی ربک المنتهی»‏‏ و در آیه دیگر می‌‌فرماید: ‏‏«لقد خلقنا الانسان فی کبد»؛‏‎[8]‎‏  بی‌شک انسان را در رنج آفریدیم. منظور این که انسان در متن رنج و مشقت آفریده شده و سیر پرمشقتی در پیش دارد و در آیات بعد در همین سوره می‌‌فرماید: ‏‏«الم نجعل له عینین و لساناً و شفقین و هدیناه النجدین»؛‏‏ آیا ما به انسان دو چشم و زبان و دو لب ندادیم و او را به خیر و شر هدایت نکردیم؟ و در آیات بعد می‌‌فرماید: ولی انسان ناسپاسی کرد، در هر صورت نتیجه اینکه بهترین و موثرترین تربیت، تربیتی است که در متن رنج و زحمت باشد. بحث ما پیرامون بانوی بزرگواری است که نمونه اعلای تربیت و شخصیت بود او علاوه بر این که در خلقت و آفرینش بهرۀ ویژه و وافری داشت و از نظر وراثت نیز در سر حد اعلای فضائل و کمالات وراثتی از پدر و مادر بود از نظر تربیت نیز دارای ارزشمندترین مربیان بشریت بود. مربیانی که در تئوری و عمل بی‌نظیر بودند بهترین تئوریهای تربیتی و انسان‌سازی را باید از نهج‌البلاغه علی(ع) و سخنان دیگر آن حضرت فراگیریم سخنانی که نه تنها گذشت زمان آنها را کهنه نکرد بلکه مرور ایام بر عظمت و ارزش آن افزود و با اینکه تاکنون بیش از صد و پنجاه شرح بر این کتاب شریف نوشته شده در عین حال اگر در هر زمان هزاران محقق پیرامون این کتاب شریف تحقیق و بررسی کنند به حقایق جدیدتری خواهند رسید و مادرش زهرا(س) با اینکه زمینه بهره‌گیری از محضرش فراهم نشد و چراغ پرفروغ زندگیش را خاموش کردند و جامعه را از فیض وجودش بی‌بهره ساختند ولی همین اندازه سخنانی که در ضمن خطبه و احادیث از آن حضرت نقل شده گویای عظمت علمی و بهره‌مند بودن آن حضرت از علم و اتصال به منبع غیب است. چنین پدر و مادری مربی این بانوی بزرگ بودند و در کنار خود دو امام معصوم دیگر حضرت حسن و حسین(ع) را داشت که پیوسته از فیض وجود آنان بهره‌مند بود.‏

‏‏زینب(ع) در کوران حوادث‏

‏‏هر چند این بانوی بزرگ علاوه بر ذاتیات فوق‌العاده از اقیانوس علمی مربیان نمونه بشریت بهره برده بود ولی آنچه در میدان عمل دید و حوادثی که در سازندگی زینب نقش داشت چیز کمی نبود این بانوی بزرگ علاوه بر بهره‌مند بودن از بهترین و ارزشمندترین وراثت و همچنین بهره‌گیری از منبع جوشان وحی و ملهم بودن به الهام الهی و استفاضه از علوم موّاج پدر و مادر و دو برادر بزرگوارش در کوران حوادث قرار گرفت و رنجها و مشقتهای بزرگ و بی‌شماری را تحمل کرد و در متن رنجها و مرارتها شخصیتی مستحکم و استوار و شکست‌ناپذیر به جامعه بشریت تحویل داده شد که به ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 227

‎‏فرازهایی از زندگی و نقش الگویی این اسوه بشریت اشاره می‌‌شود.‏

‏‏هر چند با کمال تأسف در بسیاری از موارد و از جمله در همین مسأله، تاریخ کوتاهی نموده و نسبت به بیشترین دوران عمر پرثمر بانوی بزرگ اسلام زینب کبری(ع) در سکوت مانده است.‏

‏‏از دوران کودکی و دوران معاصرت با مادر و پدر بزرگوارش و برادرش تا قبل از حادثه جانگداز کربلا مطلب بسیار اندکی از آن حضرت در دست داریم و آنچه بیشتر در تاریخ جلوه‌گر است نقش عظیم شیرزن کربلا در نهضت عاشورا و دوران اسارت است که مربوط به دو سال آخر عمر آن حضرت می‌‌شود که آنهم بخش پایانی آن در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است.‏

‏‏در عین حال آنچه تاریخ منعکس نموده و اسناد و مدارکی که در دست داریم حساسترین فراز و حرکت و نقش آن حضرت را شامل می‌‌شود. در این نوشتار ضمن اشاره به بعضی از فرازهایی که مورد نظر ما نیست به نقش تعیین‌کنندۀ آن حضرت در داستان کربلا می‌‌پردازیم و ضمناً به مسائلی که در سازندگی زینب(س) نقش داشت نظری خواهیم داشت و به هر دو بعد می‌‌پردازیم تا چراغی فرا راه زنان این نسل و الگویی مناسب برای بانوان مسئول و شیفتگان راهش در همۀ عصرها و نسلها ارائه دهیم که این چنین هم هست.‏

‏‏ولادت آن حضرت به حسب اختلافی که در نقل وجود دارد در سال پنجم و یا ششم هجرت نبوی(ص) واقع شد و علی‌المعروف نامگذاری آن حضرت را به جد بزرگوارش پیامبر اکرم(ص) واگذار نمودند و آن حضرت او را زینب نامیدند که به معنی درخت خوش‌منظر یا مرکبّ از زین و اب است به معنی زینت پدر. بنا به قول شیخ مفید از حضرت امیر(ع) دو زینب و دو ام‌کلثوم داریم که زینب کبری و ام‌کلثوم کبری از فاطمه زهرا(ع) هستند.‏‎[9]‎

‏‏این دختر بزرگوار در دامن ولایت و در بیت امامت رشد کرد و از زهرای اطهر شیر خورد و دوران حساس فراگیری که از قبل از تولد و هنگام تولد تا کمتر از پنج سالگی است اولین کلمات و حرکات را از بانوی بزرگ اسلام و اولین شخصیت عالم پس از رسول خدا(ص) و دو برادر معصومش فرا گرفت و از بدو تولد تا رحلت رسول خدا(ص) بارها از فیض ملاقات و آثار و برکات آغوش آن حضرت بهره گرفت و با توجه به نبوغ ذاتی و خانوادگی بهره‌‌های فراوان از آن حضرت گرفت.‏

‏‏هنوز سن وی از چهار یا پنج سالگی تجاوز نمی‌‌کرد که با بزرگترین ضایعه عالم اسلام و حادثۀ جانگداز رحلت رسول خدا(ص) روبرو گردید، حادثۀ ناگواری که چون کوه مصیبتی بر اهل‌بیت و از همه بیشتر مادرش زهرا فرود آمد و زینب(ع) سخت داغدار جدّ بزرگوارش گردید با آن علاقه و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 228

‎‏انسی که با آن حضرت داشت. با توجه به نزدیکی خانه زهرا و رسول خدا(ص) هر روز چند بار او را در حالیکه عازم مسجد بود و یا بازمی‌‌گشت زیارت می‌‌کرد و روزی نمی‌‌گذشت که آن حضرت با اهل بیتش ارتباط نداشته باشد و حسن و حسین و زینب و کلثوم را در آغوش نگیرد از طرفی شدت این ضایعه و مصیبت بر مادرش زهرا آنچنان جانکاه و طاقت‌فرسا بود که زینب و برادرانش را سخت متأثر ساخته بود.‏

‏‏با رحلت رسول خدا(ص) چراغ خانۀ‌ فاطمه خاموش شد و گویی روح از تن زهرا پرواز کرد آنچنان رزیه‌‌ای که در عرب و عجم چنین ضایعه‌‌ای بی‌سابقه است.‏

‏‏انّا رزئنا بما لم یرز ذوشجن‏  ‏من البریة لا عجم و لا عرب‏‎[10]‎

‏‏با از دست رفتن پیامبر(ص) ابر سیاه مصائب و شدائد آسمان اسلام را تیره و تار کرد و زینب(ع) وارد حوادثی شد که مصداق «‏‏لقد خلقنا الانسان فی کبد‏‏»‌ بود در متن رنج و مصیبت شدید که سلسله‌وار پی می‌آمد و با همه شدتش زیربنای شخصیت این بانوی بزرگ اسلام را آبدیده و پرصلابت می‌‌کرد و در واقع در کنار اسوه‌‌های انسانیت و بهره‌گیری از روش و منش و سخن آنان، خود در کوران سازندگی و خودسازی قرار گرفت و این سرآغازی بود که انجامش داستان کربلا بود. ‏

‏‏ضایعه از دست دادن چنین پدر بزرگواری و از این سختتر بر باد رفتن زحمات و رنجهای آن حضرت با انزوای پدر و تاراج شدن حق مسلم او و محروم ساختن جامعه اسلامی از بحر موّاج علم و عمل و شکستن حریم اهل‌بیت و لگدکوب نمودن حرمت مادرش زهرا(ع).‏

‏‏زینب(ع) شاهد این همه قساوت و سنگدلی از ناحیه کسانی که خود را صحابی جدش رسول خدا می‌‌دانند و به عنوان حمایت از دین تا آنجا پیش می‌‌روند که حق مسلم و نحلۀ نبوی به دخترش زهرا را به غصب بگیرند و حرمتش را بشکنند و بیتی را که محل رفت و آمد جبرئیل بود به آتش بکشند و پدرش را با کمال بی‌احترامی به سوی مسجد بکشانند.‏

‏‏زینب(ع) از مکتب مادر داغدارش درس صبر و استقامت، مبارزه و ظلم‌ستیزی، حرکت و قیام، دفاع از حریم اسلام، دفاع از اصل اصیل امامت و ولایت، حمایت از مکتب و شجاعت و شهامت، ایثار و فداکاری و فصاحت و بلاغت آموخت او این درس را از مادر رنجدیده خود آموخت که آنجا که حیات اسلام و مسلمانی در خطر است باید همۀ هستی را فدا کرد.‏

‏‏هر چند اقامت مادر زجر کشیده‌اش پس از رحلت پدر بسیار کوتاه بود ولی در همین دوران‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 229

‎‏بسیار کوتاه علاوه بر درسهای ارزشمندی که در طول دوران چند ساله از مادر آموخته بود با سیر مبارزاتی، مادر خوب آشنا شد و خود نیز چون مادرش اسوه برای بشریت خصوصاً بانوان جهان در همه عصرها و نسلها گردید.‏

‏‏او شاهد گریه‌‌های شدید مادر بود و قهراً بسیاری از روزها در کنار دو برادر و خواهرش بوده، هنوز حرارت این مصیبت به سردی نرفته بود که بزرگترین ضایعه برای او پیش آمد و آن از دست دادن مادر بود. برای دختری که بیش از پنج بهار از عمرش نگذشته و به شدت به محبت و عطوفت مادر محتاج است چه ضایعه‌‌ای سنگین‌تر از جدایی همیشگی مادر. با کمال تأسف تاریخ چون بقیه دوران عمر زینب(ع)، آن لحظات را به طور روشن منعکس نکرده است. زینب وصیت جانسوز مادر را که شبانه دفنم کنید و قبرم را مخفی دارید شنیده است و جسد مادر را که روحش به جنان پر کشیده، می‌‌بیند و رثای پدر داغدار و مظلومش را می‌‌شنود که می‌‌فرمود: ‏

‏‏نفسی علی زفراتها محبوسه‏   ‏یا لیتها خرجت مع الزفرات‏

‏‏لاخیر بعدک فی الحیات و انما‏   ‏ابکی مخافة ان تطول حیاتی‏

‏‏در تاریکی شب در حالیکه آهسته اشک می‌‌ریزند تا دشمن ماجرای جان دادن مظلومه‌اش را نفهمد صدای پدر را که در حین تغسیل پیکر نحیف مادرش صدا زد حسن، حسین، زینب، ‌ام کلثوم «‏‏هلمّوا تزود و من امکم‏‏» را می‌‌شنود و برای آخرین بار با مادر خداحافظی می‌‌کند.‏‎[11]‎‏ در آن دل شب در کنار برادرانش، سلمان، ابوذر، مقداد و عمار پیکر قدسی مادر را تشییع کرد و شاهد به خاک سپاری و جدا شدن دو همسر ملکوتی پدر و مادر بزرگوارش بود. او شاهد بود که وقتی مولا جسم مطهر «زهرایش» را در میان قبر نهاد و روی آن را پوشاند رسول خدا(ص) را مورد خطاب قرار داد و درد دلها نمود و تا به اینجا که اگر موجب شماتت دشمن نمی‌‌شد و دشمنان خود را پیروز نمی‌‌دیدم برای همیشه در کنار قبر فاطمه اقامت می‌‌کردم و برای این مصیبت بزرگ چون زنان جوان‌مرده ناله می‌‌زدم. گویی زینب بالاترین مصداق تربیت‌یافتگان در متن رنج و مشقت است تا در این شدائد آبدیده شود و اسوۀ استقامت گردد. پدر بزرگوارش فرمود انسانهایی که با شدائد رشد می‌‌کنند همانند درخت بیابانی‌اند که بی‌آبی و سختی می‌‌کشد و نسبت به درختی که در کنار آب و هوای مساعد است هم چوبش سخت‌تر و هم مقاومتش بیشتر.‏

‏‏شدائد است که انسان‌ساز است و شخصیت زینب(ع) در این حوادث جانکاه شکل گرفت. با از دست رفتن مادر، زینب گرداننده امور داخلی زندگی است و افتخار خدمتگزاری به پدر بزرگوارش و‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 230

‎‏دو برادر معصومش که دو پیشوای حقیقت‌اند به وی داده می‌‌شود این حادثه او را به برادرانش خصوصاً به برادر کوچکش حسین(ع) نزدیکتر می‌‌کند و این دو آنچنان انسی به هم پیدا می‌‌کنند که تا آخر جدایی‌ناپذیر می‌‌شوند زیرا که این انس تنها ظاهری نیست بلکه انس روح، انس عقیده و انس هدف است و در هر حال زندگی در کنار پدر مظلوم و برادران و خواهر رنجدیده‌اش ادامه می‌‌یابد. روزگار سپری می‌‌شود و زینب(ع) به سن بلوغ می‌‌رسد. در طی این سالها زینب از هر نظر به کمال رسیده و آنچه آموختنی بود از مکتب پدر و برادران آموخت و با روش و منش امامت و ولایت آشنا شد و سپس با عبدالله بن جعفر پسر عموی خود ازدواج می‌‌کند. عبدالله فرزند جعفر است و جعفر پیشوای مهاجران به حبشه است و کسی است که برای حفظ اسلام و در راه خدا هجرت نموده و در حبشه سخنگوی مسلمانان مهاجر و رهبر آنها بوده است و طی سالها اقامت در حبشه فرزندش عبدالله در آنجا متولد شده و مادر عبدالله، اسماء بنت عمیس خدمتگزار بیت رسالت و پرستار زهرا(ع) بود و از زنان شایسته اسلام است، جعفر کسی است که در سال هفتم هجرت، از هجرت حبشه به مدینه بازگشت که مصادف با فتح خیبر بود، همزمان خبر پیروزی و خبر بازگشت جعفر به پیامبر(ص) رسید و فرمود نمی‌‌دانم از فتح خیبر بیشتر خوشحال باشم یا آمدن جعفر.‏‎[12]‎‏ جعفر کسی است که در سال هشتم هجرت یعنی یک سال پس از بازگشت از حبشه به عنوان یکی از سه فرمانده جنگ موته منصوب گردید و در این جنگ دلاورانه به مصاف دشمن رفت و در حالی که روزه‌دار بود به شهادت رسید.‏

‏‏عبدالله در سن کودکی یتیم شد و مورد عنایت خاص رسول خدا(ص) و مولا علی(ع) قرار گرفت ثمره ازدواج حضرت زینب با عبدالله بن جعفر چهار یا پنج فرزند بود که از جمله آنها عون و محمد است که در سفر کربلا در رکاب امام به شهادت رسیدند.‏‎[13]‎

‏‏با خلافت ظاهری مولا علی(ع) وقتی حضرت به خاطر مصالحی از جمله آنها دفع جنگ جمل و کنترل کشور بود کوفه را که مرکزیت بیشتری نسبت به جهان اسلام داشت به عنوان مرکز حکومت انتخاب فرمود و خود به کوفه هجرت فرمود، زینب و شوهر و فرزندانش در خدمت پدر با همراهی برادران و خواهران به کوفه آمدند و در حدود پنج سال کمی کمتر در عصر حکومت مولا علی(ع) در کوفه ساکن بودند که یکی از درخشنده‌ترین دوران زندگی زینب(س) است دوران طلایی که عصر ارائۀ حکومت نمونۀ الهی به بشریت بود ولی با کمال تأسف گویی زینب را برای مصائب آفریده‌اند و خمیرمایه او را با درد و رنج عجین نموده‌اند؛ به زودی این دوران سپری می‌‌شود و هولناکترین جنایت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 231

منابع و مآخذ‏

‏‏1- قرآن کریم‏

‏‏2- مفاتیح الجنان، مرحوم محدث قمی‏

‏‏3- الغدیر جلد 3، علامه امینی (ترجمه محمدتقی واحدی)‏

‏‏4- سخان امام حسین(ع)، محمدصادق نجمی، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏5- تذکرة الشعرای معاصر جلد 1، دکتر مصطفی اولیایی، انتشارات جهاد دانشگاهی‏

‏‏6- تاریخ ادبیات در ایران (ج 7 -1)، دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی‏

‏‏7- حماسه سرایی در ایران، دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات امیرکبیر‏

‏‏8- عدد السنه، حاج ملا اسمعیل سبزواری، کتابفروشی اسلامیه‏

‏‏9- مولوی نامه، استاد علامه جلال‌الدین همائی، نشر هما‏

‏‏10- هنر از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب آیت‌الله خامنه‌ای، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏11- حماسه حسینی (ج 3 – 1)، استاد علامه شهید مرتضی مطهری، انتشارات صدرا‏

‏‏12- ادبیات انقلاب در شیعه، دکتر صادق آئینه‌وند، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏13- درآمدی بر ادبیات عرب، پروفسور هامیلتون الکساندر اسکین گیپ، انتشارات امیرکبیر‏

‏‏14- ادبیات و تعهد در اسلام، استاد محمدرضا حکیمی، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلامی‏

‏‏15- بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی، استاد محمدرضا حکیمی، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی‏

‏‏16- فصلنامه طلایه شماره (4 – 1)، عده‌‌‌ای از شعرا و نویسندگان معاصر، فصلنامه واحد فرهنگی‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 217

‎‏بنیاد پانزده خرداد‏

‏‏17- فصلنامه هنر شماره (18 – 1)، عده‌‌‌ای از هنرمندان و نویسندگان و شعرا، فصلنامه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏

‏‏18- سوره – جنگ (14 – 5)، عده‌‌‌ای از هنرمندان و نویسندگان و شعرا، انتشارات حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏19- سوگنامۀ امام (مجموعه شعر)، گردآورنده محمود شاهرخی و مشفق کاشانی، انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی (سروش)‏

‏‏20- زاشک پرس حکایت (مجموعه شعر)،– ، انتشارات مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی‏

‏‏21- در سوگ خورشید (مجموعه شعر)،– ، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏

‏‏22- شعر و شاعران در ایران اسلامی، معظمه اقبابی (اعظم)، انتشارات دفتر نشر و فرهنگ اسلام‏

‏‏23- سبک شناسی، دکتر سیروس شمسیا، انتشارات دانشگاه پیام نور‏

‏‏24- از بهار تا شهریار جلد (2 – 1)، حسنعلی محمدی،‏

‏‏25- رباعی امروز، محمدرضا عبدالملکیان، انتشارات برگ‏

‏‏26- تاریخ عالم آرای عباسی، یدالله شکری، انتشارات اطلاعات‏

‏‏27- با کاروان حله، استاد دکتر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات جاویدان‏

‏‏28- مسائل شعر، یدالله رؤیایی، انتشارات مروارید‏

‏‏29- هنر، دکتر علی شریعتی، انتشارات آگاه‏

‏‏30- کویر، دکتر علی شریعتی، انتشارات طوس‏

‏‏31- کیهان فرهنگی (ویژه ادبیات و هنر انقلاب)، عده‌‌‌ای از اندیشمندان، شعرا و هنرمندان، مؤسسه کیهان – بهمن 72‏

‏‏32- دیوان شعر سیف فرغانی، به کوشش دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی‏

‏‏33- دیوان شعر ناصرخسرو قبادیانی، به کوشش دکتر محقق، انتشارات دانشگاه تهران‏

‏‏34- دیوان اشعار فارسی اقبال لاهوری، به کوشش احمد سروش، انتشارات کتابخانه سنایی‏

‏‏35- سرود درد (دفتر اوّل)، حمید سبزواری، انتشارات مؤسسه کیهان‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 218

‎

‏‏36- خط خون (مجموعه شعر)، موسوی گرمارودی، انتشارات زوار‏

‏‏37- از آسمان سبز (مجموعه شعر)، سلمان هراتی، انتشارات حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی‏

‏‏38- رجعت سرخ ستاره (مجموعه شعر)، علی معلم، انتشارات حوزه اندیشه و هنر اسلامی‏

‏‏39- گنجشک و جبرئیل، حسن حسینی، انتشارات نشر افق‏

‏‎ ‎

‏‎ ‎

‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 219

‏‎ ‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 220

• - از مقدمه کتاب «سرود سپیده» آقای حمید سبزواری شاعر معاصر، به قلم رهبر معظم انقلاب آیت الله خامنه ای – چاپ 67.
• - گر چه ناصر خسرو خود نیز درّ خرد را به پای خوکان یعنی فاطمیان مصر ریخته، ولی این انگیزۀ مادی نداشته و از روی اعتقاد خودش بوده شاید اگر اندکی دیگر در مصر می ماند، پی به ماهیت ناصواب آنها می برد و از مدح  آنان نیز خودداری می کرد.
• - برای اطلاع بیشتر «ر.ک به: الف- هنر از دیدگاه آیت اله خامنه ای . ب- کویر نوشته دکتر شریعتی . ج- غرب زدگی نوشته جلال آل احمد . د- فصلنامه هنر شمارۀ 5 زمستان 63 متن سخنان دکتر رزمجو در سومین کنگرۀ، شعر و ادب و هنر در مشهد.
• - مصاحبه با سمیح القاسم شاعر فلسطین، کیهان فرهنگی، ویژه بهمن 71
• -سخنرانی آیت الله خامنه ای در بزرگداشت اقبال و نیز شعر دکتر سروش
• - کلیات اشعار اقبال با مقدمه احمد سروش
• - برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب هنر از دیدگاه آیت الله خامنه ای و بعضی مسئولین دیگر در فصلنامه های هنر وزارت ارشاد و ماهنامه پانزده خرداد.
• - کار تحقیق و فیش برداری مدح و مراثی امام(رض) را انجام داده انشاءالله در دنباله همین تحقیق و مقاله بصورت مقاله در خواهد آمد.
• - برای مثال: ر.ک به بند سوم و دوازدهم ترکیب بند محتشم کاشانی (متوفی به 996هـ.ق)
• - ر.ک به بند دهم از سی و سه بند نیّر تبریزی (متوفی1312هـ.ق)
• -ر.ک به قصیده ای از قاآنی (متوفی 127هـ.ق)
• -ر.ک به ترکیب بند میرزا وقار شیرازی (متوفی 1298) و مصائب وصال شیرازی (متوفی 991هـ.ق)
• -ر.ک به بند نهم ترکیب بند محتشم کاشانی
• - ر.ک به حماسه سرایی در ایران بخش حماسه های دینی تألیف دکتر ذبیح الله صفا
• - ر.ک. به حماسه حسینی (جلد 3 و 2 و 1) استاد شهید مطهری .
• - جلد اوّل ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• - ایضاً جلد اول ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• - ج سوم الغدیر – ترجمه محمدتقی واحدی (با اندکی تخلیص)
• - جلد اول ادبیات شیعه در اسلام – دکتر صادق آئینه وند
• -  برای اطلاع بیشتر در این زمینه به کتابهای ذیل مراجع کنید: الف- ادبیات متعهد در اسلام – محمدرضا حکیمی، چاپ 58ب- ادبیات شیعه (جلد 1 و2) – دکتر صادق آئینه وند، چاپ 59ج- الغدیر ج 3 – علامه امینی با ترجمه محمدتقی واحدید- هنر و بخش نقد و ادب دکتر محمد، با ترجمه دکتر شیعی و کویر دکتر شریعتی
• - سورۀ مبارکه شعرا
• - همان
• - مقاله – شعر متعهد شیعه در عصر اموی – به قلم قاسم مختاری
• - بحارالانوار ج 73 ص 294
• - عدد السنه – حاج ملا اسماعیل سبزواری
• - عدد السنه – حاج ملا اسماعیل سبزواری
• - اشعار توابین کوفه و نُخَیله در سال 65 هـ.ق
• - ادبیات انقلاب در شیعه – ج2 دکتر آئینه وند با اندکی تخلیص
• - قرآن کریم – بقره  /  آیه 18
• - ر.ک «رجعت سرخ ستاره» از علی معلم، حوزه اندیشه و هنر اسلامی .1360 برای اطلاع بیشتر بررسی اندیشه و آثار علی معلم می توان به این آثار رجوع کنید: الف - «رجعت سرخ ستاره»، 1360ب- سوره – جنگ یازدهم، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، 1365ج- کیهان هوایی، شماره 1041، سال 72، ویژه هنر و ادبیاتد- تذکرة الشعرای معاصر – ج اول – دکتر اولیایی – جهاد دانشگاهی اراک، سال 1369هـ- روزنه، ج دوم، کانون شاعران مشهد، 1372
• - از مصاحبه سیدحسن حسینی شاعر معاصر با ایشان در جنگ یازدهم «سوره»، از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1365
• - همصدا با حلق اسماعیل- سیدحسن حسینی شاعر معاصر
• - سخنان امام حسین(ع) به کوشش محمدصادق نجمی – سازمان تبلیغات وابسته به جامعه مدرسین
• - در آسمان سبز- مجموعه  شعر از مرحوم سلمان هراتی شاعر معاصر
• - همان
• - سورۀ ملک /  30
• - نصرالله مردانی – مجموعه شعر خون نامۀ خاک – انتشارات کیهان و آتش نی، انتشارات کیهان
• - در غبار کاروان، محمود شاهرخی – شاعر معاصر – انتشارات کیهان
• - سومین کنگره میلاد آفتاب – خمینی شهر – آقای سعید بیابانکی، شاعر معاصر
• - سومین کنگره شعر میلاد آفتاب – خمینی شهر – از اشعار محمد شریف سعیدی افغانی
• - خط خون، مجموعه شعر از موسوی گرمارودی. انتشارات زوار.

نقش حضرت زینب (س) در بقای نهضت کربلا

‏‏نقش حضرت زینب(س) در بقای نهضت کربلا‏

‏‏زهرا اباذری‏

‏‏«الم تر کیف ضرب‌الله مثلاً کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء تؤتی اکلها کلّ حین باذن ربها و بضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون»‏‏ (سوره ابراهیم، آیات: 24 – 25)‏

‏‏آنچه یک فرد را نسبت به سایر افراد متمایز و برتر می‌‌سازد کمالات و فضیلتهای اوست و آن فضائل و کمالات بر دو گونه است: 1- ذاتی، 2- اکتسابی.‏

‏‏از دیرباز بشریت می‌‌دانست نه تنها انسانها بلکه هر موجود زنده، بخشی از ویژگیهای ظاهری و خصوصیات خود را به نسل پس از خود منتقل می‌‌کند از گیاهان گرفته تا حیوانات و انسانها، روشن بود در انسانها نیز زیباییهای ظاهری تا بسیاری از خصوصیات اخلاقی پدر و مادر به فرزند منتقل می‌‌گردد و در آثار اسلامی از کلمات پیامبر والاگهر(ص) تا ائمه معصومین نیز روی این مسئله تأکید داشته‌اند، بعدها با پیشرفت علوم تجربی دانشمندان روی این اصل مهم کار کردند و قانون وراثت به صورت اصلی ثابت و علمی درآمد و مورد تأیید قرار گرفت و مشخص شد هر فرد بسیاری از کمالات و زیبائیهای ظاهری و فضائل و کمالات اخلاقی را از پدر و مادر و آبا و اجداد به ارث می‌‌برد در نتیجه هر چه پدر و مادر از شخصیت و عظمت بیشتر و کمالات زیادتری برخوردار باشند فرزند ارزشمندتری را به جامعه تحویل خواهند داد.‏

‏‏بخش دوم کمالات اکتسابی است یعنی فضائلی که انسان از بدو تولد به وسیله پدر و مادر و مربیان کسب می‌‌کند و عوامل تربیتی روی او اثر می‌‌گذارد و یا بعداً با تلاش خود یا ناخودآگاه از محیط و افراد کسب می‌‌کند. بدیهی است که هر اندازه زمینه‌‌های تربیت در فرد قوی‌تر باشد و از مربیان بهتری برخوردار باشد و خود نیز تلاش بیشتری نماید رشد و تکامل زیادتری خواهد یافت و‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 223

‎‏کمالات بیشتری کسب خواهد کرد. با توجه به این مقدمه یکی از شخصیتهایی که از بالاترین کمالات وراثتی و بهترین بهره اکتسابی برخوردار بود پیام‌آور عاشورا یعنی حضرت زینب کبری(ع) است. او از نظر پدر و مادر و آبا و اجداد دارای بهترین وراثت است پدری همچون علی مرتضی(ع) که در آفرینش از نبی(ص) و اسلام جدا نیست و فرمود‏‏: «انّه منّی و انا منه»؛‏‏ او از من و من از او هستم. شخصیتی که قبل از هر کس در سن کودکی به اسلام گروید و پروانه‌وار دور شمع وجود پیامبر(ص) از وی حراست نمود و در پیشبرد مکتبش از هیچ کوششی دریغ نورزید و همیشه تا پای جان ایستاده بود و آخرین کسی بود که پس از رحلت آن حضرت بعد از انجام مراسم تدفین او را در قبر نهاد و از وی جدا شد. و جالب اینکه ایثار و فداکاری و خدمات وی در ابعاد مختلف مورد تایید حضرت حق قرار گرفت و ایثارگرانه در شبی که خطر قطعی رسول خدا(ص) را تهدید می‌‌کرد و برنامه حمله به خانه آن حضرت طرح‌ریزی شده بود و قریش مصمم به قتل او شده بودند در بستر آن حضرت خوابید و خود را در معرض خطر قرار داد و مصداق آیه شریفه ‏‏«و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد»‏‎[2]‎‏ شد.‏

‏‏و اگر در میدانهای نبرد یکه‌تاز بود و پرچم نبرد را به دست گرفته و در حضور نبی گرامی(ص) و یا در جنگهایی که آن حضرت حضور نداشتند دلیرانه با دشمن می‌‌جنگیدند و اگر در حال رکوع انگشتر خود را به سائل می‌‌دهد با آیه شریفۀ ‏‏«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم راکعون»‏‎[3]‎

‏‏و اگر به مدت سه شب افطار خود و اهل بیت را به مسکین و یتیم و اسیر می‌‌بخشید با آیه شریفه مؤید می‌‌گردد: ‏‏«و یطمعون الطعام علی حبه مسکینا و یتیماً و اسیراً انما نطعمکم لوجه الله».‏

‏‏و اگر می‌‌فرماید: ‏‏«سلونی قبل ان تفقدونی»؛‏‏ پیش از آنکه از بین شما بروم، از من سؤال کنید؛ چنین ادعای بزرگی نیز با آیه شریفه: ‏‏«و کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب»‏‎[4]‎‏ مؤید می‌‌گردد.‏

‏‏او که به شهادت دهها حدیث از کتب عامه و خاصه محبوب الهی است و از جمله ابن‌عباس گوید: من و پدرم نزد پیامبر نشسته بودیم که علی بن ابیطالب وارد شد با سلام و پاسخ متوجه شدیم که پیامبر(ص) فوق‌العاده از دیدار او خوشحال شد و برخاسته او را در آغوش گرفت و میان دیدگانش را بوسید و در سمت راست خود نشانید. پدرم به رسول خدا(ص) عرض کرد یا رسول‌الله آیا او را دوست داری؟ فرمود: بخدا قسم خداوند بیش از من او را دوست دارد.‏‎[5]‎‏ به نقل از پژوهشی پیرامون‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 224

‎‏زندگی علی(ع) نوشته شده است: امام علی بن ابیطالب بزرگ بزرگان و یگانه نسخه‌‌ای است که با اصل خود (پیامبر) مطابق است و هرگز شرق و غرب نسخه‌‌ای مطابق او در گذشته و حال ندیده است و چه وراثتی پس از رسول خدا(ص) از این بالاتر و ارزشمندتر.‏

‏‏و از نظر وراثت مادری زینب(ع) دارای مادری منحصر به فرد است یعنی فاطمه زهرا(ع) کسی که مصداق آیه تطهیر و آیه مباهله و آیه ذی‌القربی و آیات دیگر است.‏‎[6]‎

‏‏فاطمه‌‌ای که پیامبر درباره‌اش فرمود: ‏‏«انبتی فاطمه حوراء آدمیة»، ‏‏فرشته‌‌ای است در لباس انسان، زهرائی که به نقل دانشمندان بزرگ اهل سنت پیامبر(ص) به وی فرمود: فاطمه جان آیا راضی نیستی بزرگ زنان همه عالم باشی؟ عرض کرد: پس مریم(ع) که خداوند فرمود ‏‏واصطفاک علی نساء العالمین‏‏ چه؟‏

‏‏فرمود: منظور خداوند زنان عصر اوست همانگونه که در مورد بنی‌اسرائیل هم فرموده شما را بر جهانیان برتری دادم که منظور همان عصر است ولی تو فاطمه جان بزرگ زنان جهان از آغاز تا انجامی.‏

‏‏از عایشه نقل کرده‌‌‌اند که پیامبر(ص) فاطمه را بسیار دوست داشت و هرگاه به دیدارش می‌آمد حضرت تمام قد بلند می‌‌شدند و به استقبال فاطمه می‌‌رفتند صورت او را می‌‌بوسیدند و در جای خود می‌‌نشاندند.‏

‏‏و می‌‌فرمودند: ‏‏فاطمه ‌‌ام ابیها‏‏ او مادر پدر است. اینها حاکی از عظمت فاطمه است نه برخورد عاطفی پدر نسبت به فرزند، عظمت فاطمه(ع) نه از این جهت است که دختر پیامبر(ص) است که پیامبر، دختران دیگری هم داشتند ولی چنین مطالبی درباره آنها مطرح نبود نه از این جهت که ام‌الائمه(ع) است زیرا که فاطمه بنت اسد مادر دوازده امام است و نه از این جهت که همسر امام است زیرا که بانوان دیگری هم همسر امامان بودند بلکه این عظمت به حسنات خود فاطمه است که یک شخصیت کامل که جامع کمالات ذاتی و اکتسابی است و آفرینش او یک آفرینش ویژه است پس زینب(ع) با داشتن چنین پدر و مادری بی‌تردید دارای بالاترین مراحل کمال ذاتی و شخصیت وراثتی است.‏

‏‏دومین عامل سازنده شخصیت، تربیت است (به تعبیر دیگر بخش دیگر شخصیت انسان کمالات اکتسابی اوست و بی‌شک کمالات اکتسابی انسان بخشی عظیمی از آنها مربوط به مربی و خصوصاً پدر و مادر است.‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 225

‎‏کودک با مجموعه‌‌ای از استعدادها و زمینه‌‌های نظری و وراثتی متولد و در اختیار مربیان قرار می‌‌گیرد که جای خود دارد ولی هیچکس سهم عظیم تربیت را انکار نمی‌‌کند و باز بی‌تردید بیشترین نقش از آن مادر است زیرا که فرزند بیشتر از هر کس با مادر مأنوس است و این انس در دختر قویتر است. و این مادر است که اگر به فطرت خمیرمایۀ الهی و آنچه وراثت ترسیم کرده است توجه داشته باشد می‌‌تواند فرزند ارزشمندی به جامعه تحویل دهد و از این جهت است که از پیامبر(ص) نقل شده است که: «‏‏الجنة تحت اقدام الامهات‏‏» این پدر و مادرند که می‌‌توانند با آگاهی و شناخت کامل استعدادهای فرزند خود را همانند باغبانی که بذری کاشته و در رشد و شکوفایی آن تلاش می‌‌کند به فعلیت برسانند و این علاوه بر آگاهی کامل نیاز شدید به مراقبت مستمر و توجه دائم دارد تا کودک در مسیر صحیح رشد نماید.‏

‏‏نکته‌‌ای که در اینجا قابل توجه و شایسته است اینکه تربیت صحیح تنها در ناز و نعمت و آسایش و راحتی نیست بلکه تربیت هم‌گوئی دو بعد دارد: 1- تئوری، 2- عملی. همانگونه که موثرترین روش در آموزش تذکر تئوری در حین تجربه و عمل است و همانگونه که بدون تجربه و عمل کسی به جائی نمی‌‌رسد، یک شناگر ماهر، یک ورزشکار زبردست، یک مهندس شایسته، یک پزشک حاذق باید تحت آموزش قرار گیرند و تجربۀ عملی و تئوری را هر دو با هم فرا گیرند.‏

‏‏مسائل تربیتی هم چنین است، اینطور نیست که ما بتوانیم با تذکر مطالب به کودک او را خوب پرورش دهیم، کودک قبل از اینکه مطالب را از طریق آموزش فراگیرد قدرت الگوگیری و حسن تقلید در او زنده می‌‌شود و راه و روش زندگی را از کسانیکه با او مأنوس‌اند خصوصاً پدر و مادر می‌‌آموزد، هر اندازه این اسوه‌‌های زندگی متعالی‌تر و با صحت عمل بیشتر حرکت کنند و در ضمن مطالب لازم را هم به کودک تذکر دهند سریعتر رشد می‌‌کند و در مرحله بعد باید او را به میدان عمل کشانیده به او شخصیت دهند در این مرحله سختی و مرارت زندگی نه تنها منفی نیست بلکه اثر بسیار مثبتی در رشد و سازندگی انسان دارد، اگر کمی تأمل کنیم می‌‌بینیم اکثر قریب به اتفاق کسانی که توانستند قله‌‌های رفیع علم و عمل را طی کنند گرفتار رنجها و مرارتها شده‌‌‌اند و بی‌مناسبت نیست که در این زمینه به آیۀ ‏‏«یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحاً فملاقیه‏‏»؛‏‎[7]‎‏ ای انسان بی‌تردید تو با حرکتی پررنج و زحمت به سوی پروردگارت پیش می‌‌روی و سرانجام او را ملاقات خواهی کرد. همانگونه که ملاحظه می‌‌فرمایید این آیه حرکت ارزنده و ثمربخشی را که نهایت آن ملاقات با ربّ پرورش‌دهنده است برای انسان ترسیم می‌‌کند و این یک واقعیت است و باید انسان متعالی که قصد‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 226

‎‏تکامل و رسیدن به اوج انسانیت که ملاقات پروردگار و کنار رفتن حجابهاست را دارد و این سیر پرمشقت را طی کند که «‏‏ان الی ربک المنتهی»‏‏ و در آیه دیگر می‌‌فرماید: ‏‏«لقد خلقنا الانسان فی کبد»؛‏‎[8]‎‏  بی‌شک انسان را در رنج آفریدیم. منظور این که انسان در متن رنج و مشقت آفریده شده و سیر پرمشقتی در پیش دارد و در آیات بعد در همین سوره می‌‌فرماید: ‏‏«الم نجعل له عینین و لساناً و شفقین و هدیناه النجدین»؛‏‏ آیا ما به انسان دو چشم و زبان و دو لب ندادیم و او را به خیر و شر هدایت نکردیم؟ و در آیات بعد می‌‌فرماید: ولی انسان ناسپاسی کرد، در هر صورت نتیجه اینکه بهترین و موثرترین تربیت، تربیتی است که در متن رنج و زحمت باشد. بحث ما پیرامون بانوی بزرگواری است که نمونه اعلای تربیت و شخصیت بود او علاوه بر این که در خلقت و آفرینش بهرۀ ویژه و وافری داشت و از نظر وراثت نیز در سر حد اعلای فضائل و کمالات وراثتی از پدر و مادر بود از نظر تربیت نیز دارای ارزشمندترین مربیان بشریت بود. مربیانی که در تئوری و عمل بی‌نظیر بودند بهترین تئوریهای تربیتی و انسان‌سازی را باید از نهج‌البلاغه علی(ع) و سخنان دیگر آن حضرت فراگیریم سخنانی که نه تنها گذشت زمان آنها را کهنه نکرد بلکه مرور ایام بر عظمت و ارزش آن افزود و با اینکه تاکنون بیش از صد و پنجاه شرح بر این کتاب شریف نوشته شده در عین حال اگر در هر زمان هزاران محقق پیرامون این کتاب شریف تحقیق و بررسی کنند به حقایق جدیدتری خواهند رسید و مادرش زهرا(س) با اینکه زمینه بهره‌گیری از محضرش فراهم نشد و چراغ پرفروغ زندگیش را خاموش کردند و جامعه را از فیض وجودش بی‌بهره ساختند ولی همین اندازه سخنانی که در ضمن خطبه و احادیث از آن حضرت نقل شده گویای عظمت علمی و بهره‌مند بودن آن حضرت از علم و اتصال به منبع غیب است. چنین پدر و مادری مربی این بانوی بزرگ بودند و در کنار خود دو امام معصوم دیگر حضرت حسن و حسین(ع) را داشت که پیوسته از فیض وجود آنان بهره‌مند بود.‏

‏‏زینب(ع) در کوران حوادث‏

‏‏هر چند این بانوی بزرگ علاوه بر ذاتیات فوق‌العاده از اقیانوس علمی مربیان نمونه بشریت بهره برده بود ولی آنچه در میدان عمل دید و حوادثی که در سازندگی زینب نقش داشت چیز کمی نبود این بانوی بزرگ علاوه بر بهره‌مند بودن از بهترین و ارزشمندترین وراثت و همچنین بهره‌گیری از منبع جوشان وحی و ملهم بودن به الهام الهی و استفاضه از علوم موّاج پدر و مادر و دو برادر بزرگوارش در کوران حوادث قرار گرفت و رنجها و مشقتهای بزرگ و بی‌شماری را تحمل کرد و در متن رنجها و مرارتها شخصیتی مستحکم و استوار و شکست‌ناپذیر به جامعه بشریت تحویل داده شد که به ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 227

‎‏فرازهایی از زندگی و نقش الگویی این اسوه بشریت اشاره می‌‌شود.‏

‏‏هر چند با کمال تأسف در بسیاری از موارد و از جمله در همین مسأله، تاریخ کوتاهی نموده و نسبت به بیشترین دوران عمر پرثمر بانوی بزرگ اسلام زینب کبری(ع) در سکوت مانده است.‏

‏‏از دوران کودکی و دوران معاصرت با مادر و پدر بزرگوارش و برادرش تا قبل از حادثه جانگداز کربلا مطلب بسیار اندکی از آن حضرت در دست داریم و آنچه بیشتر در تاریخ جلوه‌گر است نقش عظیم شیرزن کربلا در نهضت عاشورا و دوران اسارت است که مربوط به دو سال آخر عمر آن حضرت می‌‌شود که آنهم بخش پایانی آن در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است.‏

‏‏در عین حال آنچه تاریخ منعکس نموده و اسناد و مدارکی که در دست داریم حساسترین فراز و حرکت و نقش آن حضرت را شامل می‌‌شود. در این نوشتار ضمن اشاره به بعضی از فرازهایی که مورد نظر ما نیست به نقش تعیین‌کنندۀ آن حضرت در داستان کربلا می‌‌پردازیم و ضمناً به مسائلی که در سازندگی زینب(س) نقش داشت نظری خواهیم داشت و به هر دو بعد می‌‌پردازیم تا چراغی فرا راه زنان این نسل و الگویی مناسب برای بانوان مسئول و شیفتگان راهش در همۀ عصرها و نسلها ارائه دهیم که این چنین هم هست.‏

‏‏ولادت آن حضرت به حسب اختلافی که در نقل وجود دارد در سال پنجم و یا ششم هجرت نبوی(ص) واقع شد و علی‌المعروف نامگذاری آن حضرت را به جد بزرگوارش پیامبر اکرم(ص) واگذار نمودند و آن حضرت او را زینب نامیدند که به معنی درخت خوش‌منظر یا مرکبّ از زین و اب است به معنی زینت پدر. بنا به قول شیخ مفید از حضرت امیر(ع) دو زینب و دو ام‌کلثوم داریم که زینب کبری و ام‌کلثوم کبری از فاطمه زهرا(ع) هستند.‏‎[9]‎

‏‏این دختر بزرگوار در دامن ولایت و در بیت امامت رشد کرد و از زهرای اطهر شیر خورد و دوران حساس فراگیری که از قبل از تولد و هنگام تولد تا کمتر از پنج سالگی است اولین کلمات و حرکات را از بانوی بزرگ اسلام و اولین شخصیت عالم پس از رسول خدا(ص) و دو برادر معصومش فرا گرفت و از بدو تولد تا رحلت رسول خدا(ص) بارها از فیض ملاقات و آثار و برکات آغوش آن حضرت بهره گرفت و با توجه به نبوغ ذاتی و خانوادگی بهره‌‌های فراوان از آن حضرت گرفت.‏

‏‏هنوز سن وی از چهار یا پنج سالگی تجاوز نمی‌‌کرد که با بزرگترین ضایعه عالم اسلام و حادثۀ جانگداز رحلت رسول خدا(ص) روبرو گردید، حادثۀ ناگواری که چون کوه مصیبتی بر اهل‌بیت و از همه بیشتر مادرش زهرا فرود آمد و زینب(ع) سخت داغدار جدّ بزرگوارش گردید با آن علاقه و ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 228

‎‏انسی که با آن حضرت داشت. با توجه به نزدیکی خانه زهرا و رسول خدا(ص) هر روز چند بار او را در حالیکه عازم مسجد بود و یا بازمی‌‌گشت زیارت می‌‌کرد و روزی نمی‌‌گذشت که آن حضرت با اهل بیتش ارتباط نداشته باشد و حسن و حسین و زینب و کلثوم را در آغوش نگیرد از طرفی شدت این ضایعه و مصیبت بر مادرش زهرا آنچنان جانکاه و طاقت‌فرسا بود که زینب و برادرانش را سخت متأثر ساخته بود.‏

‏‏با رحلت رسول خدا(ص) چراغ خانۀ‌ فاطمه خاموش شد و گویی روح از تن زهرا پرواز کرد آنچنان رزیه‌‌ای که در عرب و عجم چنین ضایعه‌‌ای بی‌سابقه است.‏

‏‏انّا رزئنا بما لم یرز ذوشجن‏  ‏من البریة لا عجم و لا عرب‏‎[10]‎

‏‏با از دست رفتن پیامبر(ص) ابر سیاه مصائب و شدائد آسمان اسلام را تیره و تار کرد و زینب(ع) وارد حوادثی شد که مصداق «‏‏لقد خلقنا الانسان فی کبد‏‏»‌ بود در متن رنج و مصیبت شدید که سلسله‌وار پی می‌آمد و با همه شدتش زیربنای شخصیت این بانوی بزرگ اسلام را آبدیده و پرصلابت می‌‌کرد و در واقع در کنار اسوه‌‌های انسانیت و بهره‌گیری از روش و منش و سخن آنان، خود در کوران سازندگی و خودسازی قرار گرفت و این سرآغازی بود که انجامش داستان کربلا بود. ‏

‏‏ضایعه از دست دادن چنین پدر بزرگواری و از این سختتر بر باد رفتن زحمات و رنجهای آن حضرت با انزوای پدر و تاراج شدن حق مسلم او و محروم ساختن جامعه اسلامی از بحر موّاج علم و عمل و شکستن حریم اهل‌بیت و لگدکوب نمودن حرمت مادرش زهرا(ع).‏

‏‏زینب(ع) شاهد این همه قساوت و سنگدلی از ناحیه کسانی که خود را صحابی جدش رسول خدا می‌‌دانند و به عنوان حمایت از دین تا آنجا پیش می‌‌روند که حق مسلم و نحلۀ نبوی به دخترش زهرا را به غصب بگیرند و حرمتش را بشکنند و بیتی را که محل رفت و آمد جبرئیل بود به آتش بکشند و پدرش را با کمال بی‌احترامی به سوی مسجد بکشانند.‏

‏‏زینب(ع) از مکتب مادر داغدارش درس صبر و استقامت، مبارزه و ظلم‌ستیزی، حرکت و قیام، دفاع از حریم اسلام، دفاع از اصل اصیل امامت و ولایت، حمایت از مکتب و شجاعت و شهامت، ایثار و فداکاری و فصاحت و بلاغت آموخت او این درس را از مادر رنجدیده خود آموخت که آنجا که حیات اسلام و مسلمانی در خطر است باید همۀ هستی را فدا کرد.‏

‏‏هر چند اقامت مادر زجر کشیده‌اش پس از رحلت پدر بسیار کوتاه بود ولی در همین دوران‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 229

‎‏بسیار کوتاه علاوه بر درسهای ارزشمندی که در طول دوران چند ساله از مادر آموخته بود با سیر مبارزاتی، مادر خوب آشنا شد و خود نیز چون مادرش اسوه برای بشریت خصوصاً بانوان جهان در همه عصرها و نسلها گردید.‏

‏‏او شاهد گریه‌‌های شدید مادر بود و قهراً بسیاری از روزها در کنار دو برادر و خواهرش بوده، هنوز حرارت این مصیبت به سردی نرفته بود که بزرگترین ضایعه برای او پیش آمد و آن از دست دادن مادر بود. برای دختری که بیش از پنج بهار از عمرش نگذشته و به شدت به محبت و عطوفت مادر محتاج است چه ضایعه‌‌ای سنگین‌تر از جدایی همیشگی مادر. با کمال تأسف تاریخ چون بقیه دوران عمر زینب(ع)، آن لحظات را به طور روشن منعکس نکرده است. زینب وصیت جانسوز مادر را که شبانه دفنم کنید و قبرم را مخفی دارید شنیده است و جسد مادر را که روحش به جنان پر کشیده، می‌‌بیند و رثای پدر داغدار و مظلومش را می‌‌شنود که می‌‌فرمود: ‏

‏‏نفسی علی زفراتها محبوسه‏   ‏یا لیتها خرجت مع الزفرات‏

‏‏لاخیر بعدک فی الحیات و انما‏   ‏ابکی مخافة ان تطول حیاتی‏

‏‏در تاریکی شب در حالیکه آهسته اشک می‌‌ریزند تا دشمن ماجرای جان دادن مظلومه‌اش را نفهمد صدای پدر را که در حین تغسیل پیکر نحیف مادرش صدا زد حسن، حسین، زینب، ‌ام کلثوم «‏‏هلمّوا تزود و من امکم‏‏» را می‌‌شنود و برای آخرین بار با مادر خداحافظی می‌‌کند.‏‎[11]‎‏ در آن دل شب در کنار برادرانش، سلمان، ابوذر، مقداد و عمار پیکر قدسی مادر را تشییع کرد و شاهد به خاک سپاری و جدا شدن دو همسر ملکوتی پدر و مادر بزرگوارش بود. او شاهد بود که وقتی مولا جسم مطهر «زهرایش» را در میان قبر نهاد و روی آن را پوشاند رسول خدا(ص) را مورد خطاب قرار داد و درد دلها نمود و تا به اینجا که اگر موجب شماتت دشمن نمی‌‌شد و دشمنان خود را پیروز نمی‌‌دیدم برای همیشه در کنار قبر فاطمه اقامت می‌‌کردم و برای این مصیبت بزرگ چون زنان جوان‌مرده ناله می‌‌زدم. گویی زینب بالاترین مصداق تربیت‌یافتگان در متن رنج و مشقت است تا در این شدائد آبدیده شود و اسوۀ استقامت گردد. پدر بزرگوارش فرمود انسانهایی که با شدائد رشد می‌‌کنند همانند درخت بیابانی‌اند که بی‌آبی و سختی می‌‌کشد و نسبت به درختی که در کنار آب و هوای مساعد است هم چوبش سخت‌تر و هم مقاومتش بیشتر.‏

‏‏شدائد است که انسان‌ساز است و شخصیت زینب(ع) در این حوادث جانکاه شکل گرفت. با از دست رفتن مادر، زینب گرداننده امور داخلی زندگی است و افتخار خدمتگزاری به پدر بزرگوارش و‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 230

‎‏دو برادر معصومش که دو پیشوای حقیقت‌اند به وی داده می‌‌شود این حادثه او را به برادرانش خصوصاً به برادر کوچکش حسین(ع) نزدیکتر می‌‌کند و این دو آنچنان انسی به هم پیدا می‌‌کنند که تا آخر جدایی‌ناپذیر می‌‌شوند زیرا که این انس تنها ظاهری نیست بلکه انس روح، انس عقیده و انس هدف است و در هر حال زندگی در کنار پدر مظلوم و برادران و خواهر رنجدیده‌اش ادامه می‌‌یابد. روزگار سپری می‌‌شود و زینب(ع) به سن بلوغ می‌‌رسد. در طی این سالها زینب از هر نظر به کمال رسیده و آنچه آموختنی بود از مکتب پدر و برادران آموخت و با روش و منش امامت و ولایت آشنا شد و سپس با عبدالله بن جعفر پسر عموی خود ازدواج می‌‌کند. عبدالله فرزند جعفر است و جعفر پیشوای مهاجران به حبشه است و کسی است که برای حفظ اسلام و در راه خدا هجرت نموده و در حبشه سخنگوی مسلمانان مهاجر و رهبر آنها بوده است و طی سالها اقامت در حبشه فرزندش عبدالله در آنجا متولد شده و مادر عبدالله، اسماء بنت عمیس خدمتگزار بیت رسالت و پرستار زهرا(ع) بود و از زنان شایسته اسلام است، جعفر کسی است که در سال هفتم هجرت، از هجرت حبشه به مدینه بازگشت که مصادف با فتح خیبر بود، همزمان خبر پیروزی و خبر بازگشت جعفر به پیامبر(ص) رسید و فرمود نمی‌‌دانم از فتح خیبر بیشتر خوشحال باشم یا آمدن جعفر.‏‎[12]‎‏ جعفر کسی است که در سال هشتم هجرت یعنی یک سال پس از بازگشت از حبشه به عنوان یکی از سه فرمانده جنگ موته منصوب گردید و در این جنگ دلاورانه به مصاف دشمن رفت و در حالی که روزه‌دار بود به شهادت رسید.‏

‏‏عبدالله در سن کودکی یتیم شد و مورد عنایت خاص رسول خدا(ص) و مولا علی(ع) قرار گرفت ثمره ازدواج حضرت زینب با عبدالله بن جعفر چهار یا پنج فرزند بود که از جمله آنها عون و محمد است که در سفر کربلا در رکاب امام به شهادت رسیدند.‏‎[13]‎

‏‏با خلافت ظاهری مولا علی(ع) وقتی حضرت به خاطر مصالحی از جمله آنها دفع جنگ جمل و کنترل کشور بود کوفه را که مرکزیت بیشتری نسبت به جهان اسلام داشت به عنوان مرکز حکومت انتخاب فرمود و خود به کوفه هجرت فرمود، زینب و شوهر و فرزندانش در خدمت پدر با همراهی برادران و خواهران به کوفه آمدند و در حدود پنج سال کمی کمتر در عصر حکومت مولا علی(ع) در کوفه ساکن بودند که یکی از درخشنده‌ترین دوران زندگی زینب(س) است دوران طلایی که عصر ارائۀ حکومت نمونۀ الهی به بشریت بود ولی با کمال تأسف گویی زینب را برای مصائب آفریده‌اند و خمیرمایه او را با درد و رنج عجین نموده‌اند؛ به زودی این دوران سپری می‌‌شود و هولناکترین جنایت‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 231

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 207

‎‏لب نمی‌‌زدند و اگر چنین بود، چرا آرام و محترم نمی‌‌زیستند! بلکه یا در فرار بودند و یا در تبعید و یا طعمه ناوک دژخیمان روزگار.»‏‎[19]‎

‏‏آن زمان که بزرگترین شاعران دربارها به خاطر کسب لقمه‌‌‌ای نان، ایمان خود را فروخته و بر در ارباب بی‌مروت دنیا بر سر جیفه‌اش گرد می‌‌آمدند و گاه از حسادت و بخل و طمع در هجو هزل یکدیگر می‌‌کوشیدند.‏‎[20]‎‏ بودند شعرای مخلص فحول و دار بر دوشی چون «کمیت بن زید»، «دیک الجن»، «سید حمیری»، «فرزدق»، «ابن رومی»، «دعبل خزاعی»، «مهیار دیلمی» و «سید رضی» و «ابوتمام» و ... که با سرودن قصائد غرّا و شورانگیز و شهر آشوب و بر مدح و رثای اهل بیت، روح تعهد و حماسه را در مردم می‌‌دمیدند و مبلغانی بودند که با نشر اندیشه‌‌های  ناب اسلام محمدی، بسیاری از ایشان به خاطر زبان سرخشان سر دار را با سر سبز خود بلند کردند و با شهادت خویش نشان دادند که از طبقۀ «‏‏یقولون ما لا تفعلون‏‏»‏‎[21]‎‏ نیستند و از زمره ‏‏«آمنوا و عَمِلوُ الصّالِحات»ا‏‏ند‏‎[22]‎‏ و سیاست را جزو دیانت می‌‌دانند. از این رو شاعران بزرگ شیعه همیشه برای حکومت‌‌های  غاصب و فاسد خطری بزرگ محسوب می‌‌شوند. نعمان القاضی گوید: «شعر شیعه کاملاً سیاسی می‌‌باشد، سرایندگان این مذهب در تمامی موضوعات شعری یک هدف واحد را دنبال می‌‌کردند و آن دفاع از حق عضب شدۀ (آل علی) بود... حتی در اشعاری که به اجبار و از روی تقیه در مدح بنی‌امیه (در آن جوّ سانسور و خفقان) می‌‌سرودند، دفاع از حقانیت ائمه(ع) نمایان است.»‏‎[23]‎‏ چرا که شاعر شیعی از پیامبرش آموخته است: ‏‏«اذا مدح الفاجُر اهتزَّ العرش و غضبَ الرّب»‏‎[24]‎‏ و نیز از امام صادق: ‏‏«... اِنَّ المومن مجاهد بسَیفه و لِسانِه و الذّی نفسی بیده لَهو اشَد علیهم مِنْ البنل»‏‎[25]‎‏ ‏‏و همچنین از اباعبدالله که: ‏‏«مَنْ قالَ فینا بیتاً بنی الله له بیتاً فی الجنة»‏‎[26]‎‏ و نیز در زیارت عاشورا خوانده است: ‏‏«اِنّی سِلمٌ لِمَنْ سالَمَکُم و حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُم اِلی یومِ القیامَة»‏‏ و در دعای ندبه امام منظور را اینطور صدا می‌‌کند: ‏‏«اَین الطالب بدم الْمَقْتُولِ بکَربَلاء؟!»‏‏ و در هر قیام و نهضتی شعارش این بود: «‏‏یالثارات الحسین‏‏»‏‎[27]‎‏ و بر همین اساس و اعتقادات «ادبیات شیعه بر چهار رکن استوار است، دو صفت، دو عاطفه و آن دو صفت عبارتند از: عصیان و اطاعت، عصیان از ظالمین و اطاعت از معصومین و آن دو عاطفه، که قوام شیعه است، توّلی و تبرّی است که ممیز و شاخص خط و ربط شیعه در طول تاریخ حیات عاشقانه و خونین اوست به معنی دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خداست.»‏‎[28]‎

‏‏پس از انقلاب اسلامی نیز ادبیات شیعه بر همین اساس در پرتو اندیشه‌‌های  تابناک‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 208

‎‏ ‏

‏‏امام خمینی(رض) شکل گرفته و پیوند خویش را با آموزه‌‌های  شیعی علوی در قرن اوّل و دوّم هجری برقرار کرد و گلهای بکر و معطر ایمان و مبارزه، تولی و تبرّی، ایثار و شهادت، حماسه و جهاد و تعهد و مسئولیت و ... در باغ ادبیات پارسی شیعه شکوفا شد و به برکت انفاس مسیحایی حضرت امام و خون مقدس شهدا، می‌‌رود که این روح توفانی تعهد ادبی شیعی از این خطه شهیدپرور در کالبد مردۀ هنر و ادبیات و شعر امروز جهان دمیده شود. امید آنکه با استمداد از روح علوی و حماسه مقدس حسینی و عنایت حق‌تعالی این هنر متعهد جانهای مستعد را برانگیزد و ارواح شیفته را بر آشوبد و در این بعدازظهر پائیز تاریخ، انسانیت مظلوم را از اسارت، تجاوز و ستم استکبار جهانی رهایی بخشد.‏

‏‏همانطور که وعده دادیم در اینجا به ذکر نمونه‌‌هایی از شعر متعهد انقلاب اسلامی که دربارۀ حماسۀ مقدس حسینی است. با توجه به گنجایش این مقوله و حوصله شما با بضاعت مزجاة خویش می‌‌آوریم؛ باشد که توانسته باشیم، شمه‌‌‌ای از آنچه تاکنون در این زمینه دیده و شنیده‌ایم، واگوییم، تا ضمن ادای اندکی از دین خویش، حجتی باشد برای کوردلان و غرض‌ورزان و جاهلان که مدعی‌اند: «ادبیات و شعر انقلاب تاکنون چیزی جز تکرار و تقلید و مدح (به معنی مبتذل و متعارف آن) نداشته است» گر چه ‏‏«صمٌ بکمٌ عمی فَهم لایرجعون»‏‎[29]‎

‏‏خورشید را بر نیزه؟ آری اینچنین است‏ 

‏‏خورشید را بر نیزه دیدن سهمگین است‏

‏‏بر صخره از سیب زنخ بر می‌‌توان دید‏

‏‏خورشید را بر نیزه کمتر می‌‌توان دید‏

‏‏.....‏

‏‏بی‌درد مردم ما خدا، بی‌درد مردم‏

‏‏نامرد مردم ما خدا، نامرد مردم‏

‏‏از پا حسین افتاد و ما بر پای بودیم‏

‏‏زینب اسیری رفت و ما بر جای بودیم‏

‏‏از دست ما بر ریگ صحرا قطع کردند‏

‏‏دست علمدار خدا را نطع کردند‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 209

‎‏نوباوگان مصطفی را سر بریدند‏

‏‏مرغان بستان خدا را سر بریدند‏

‏‏در برگ ریز باغ زهرا برگ کردیم‏

‏‏زنجیر خائیدیم و صبر مرگ کردیم‏

‏‏چون بیوگان ننگ سلامت ماند بر ما‏

‏‏تاوان این خون تا قیامت ماند بر ما‏‎[30]‎

‏‏1- علی معلم دامغانی یکی از شاعران بزرگ و پیش کسوت و صاحب سبک انقلاب اسلامی است که اهمیت و شهرتش بخاطر مثنویهای استوار، پرطنطنه، فخیم و جزابیست که تاکنون سروده است. بکارگیری بحور سنگین عروضی جر به آهنگی هیجان‌انگیز و حماسی و خونین تشیع، از شاخص‌های بارز این مثنوی‌هاست. برای مثال یکی از این مثنویها که شهرت بیشتری دارد و به جرأت میتوان گفت: شاخص سبک شاعری اوست و بیشتر او را با همین شعر می‌‌شناسند، مثنوی اوست دربارۀ «غروب عاشورا» و در بحر (مستفعلن، مستفعلن، مستفعلن، فع) این مثنوی زیبا و حماسی با وزن وسوسه‌انگیزی که دارد مورد استقبال و تقلید بسیاری از شاعران معاصر قرار گرفت (بگذریم از این که بعضی نتوانسته‌اند، مقلد خوبی باشند و به اصطلاح، خود را افتضاح کردند) به هر حال منتخبی از این مثنوی رثایی و حماسی را از کتاب «رجعت سرخ ستاره» ایشان آورده‌ایم. از ویژگیهای این مثنوی آوردن تصاویر بکر حماسی و شکوهمند از حادثه کربلا و غروب عاشوراست. همچنین بار عاطفی قوی، زبان فخیم، اندیشۀ‌ ناب شیعی، ریتم و وزن محرک و سیلاب‌‌های  پرکشش و تپنده و پیام و بیان قابل تعمیم و اندوه توأم با خشمی مقدس نه به قول خودش: (حزنی که به صورت کفک‌خوردگی و فلاکت باشد)‏‎[31]‎‏ از ویژگیهای بارز این مثنوی استوار است. برای نمونه توجه شما را به بعضی از ابیات این مثنوی جلب می‌‌نمایم: ‏

‏‏روزی که در جام شفق مل کرد خورشید‏

‏‏بر خشک چوب نیزه‌‌ها گل کرد خورشید‏

‏‏شید و شفق را چون صدف در آب دیدم‏

‏‏خورشید را بر نیزه گویی خواب دیدم‏

‏‏2- سید حسن حسینی یکی دیگر از محققان و مترجمان و شاعران بنام انقلاب اسلامی است ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 210

‎‏که در شعر نو و غزل و به ویژه در رباعی شهرت دارد. شاید بتوان گفت نامبرده یکی از بنیان‌گذاران رباعی به سبک جدید است. روح حماسی و در عین حال لطیف توأم با احساس و عاطفه از ویژگیهای اشعار وی بویژه رباعیات اوست. برای نمونه به دو رباعی ذیل که دربارۀ تشنگی و شهادت امام حسین(ع) دقت نمائید.‏

‏‏هر چند ز غربتت گزند آمده بود‏  ‏زحمت به روان دردمند آمده بود‏

‏‏گویند که، از هیبت دریای دلت‏  ‏آنروز زبان آب، بند آمده بود‏

‏‏* * *‏

‏‏کسی چون تو، طریق پاکبازی نگرفت‏  ‏با زخم، نشان سرفرازی نگرفت‏

‏‏زین پیش دلاورا؛ کسی چون تو شگفت‏ ‏حیثیت مرگ را به بازی نگرفت‏‎[32]‎

‏‏همانطور که ملاحظه کردید نگرشی نو و حماسی به مظلومیت، تنهایی و زخم‌‌های  جسمی و روحی و عطش و تشنگی حضرت سیدالشهدا(ع) را با زمینه‌چینی لازم نه حشو در مصراعهای قبلی و تکاندهندگی در مصراع چهارم به نحوی بیان شده که سابقه قبلی در هیچیک از اشعار شاعران گذشته که هر یک به نحوی در مراثی خود به این مصیبت اشاره کرده‌اند، نداشته، حتی در مقاتل و تواریخ چنین تحلیل شکوهمند و حماسی و در عین حال اندوهمند و اشک‌آور تاکنون مشاهده نشده است و بر خلاف آنچه تاکنون اهل شعر و مقاتل و حتی بسیاری از روضه‌خوانان که گاه حضرت را ذلیل و مغلوب تشنگی دانسته‌اند، این شاعر متعهد با دیدی حماسی که برازنده کسی چون حسین(ع) است، آب را تشنه دیدار دل دریایی حضرتش دانسته ولی هیبت دریای متلاطم وجودش زبان آب را از لبیک گفتن به هَل مِن ناصرش (نه این جمله تحریف و دروغ که، مرا با ظرفی از آب سیراب کنید) لال کرده است (کنایه از اینکه آب به حضرت نرسیده و با لب تشنه شهید شدند).‏

‏‏در رباعی دوّم نیز شاعر با توجه به شعارها و سخنان حماسی حضرت مانند ‏‏«هیهات مِنَا الذله»‏‏ ‏‏«اِنی لا اَری الموت الا السعادة...»‏‏ و ‏‏«خط الموت عَلی وَلدِ آدم مخط القلادة علی جید الفتاة...»‏‎[33]‎‏  ‏‏سروده، نشان داده است که آن حضرت و یارانش با اشتیاق به مرگ و عشق به شهادت و پاکباختگی در راه حق ابهت و هیبت مرگ که به هر حال برای انسانهایی چون ما، بسیار عظیم است، از بین برده‌اند.‏

‏‏3- مرحوم سلمان هراتی، عندلیبی دیگر در گلزار ادبیات انقلاب است که متأسفانه گر چه شعله و آوازش زود فرو کشید ولی همیشه عطر خوش طنین آوازش که بوی درد و حماسه را می‌‌دهد، ‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•  

صفحه 211

‎‏در لاله‌زار ادبیات انقلاب خواهد ماند و جانهای مشتاق را سرمست خواهد کرد و اینک دو رباعی عاشورایی او را که عطر حماسه کربلا از او استشمام می‌‌شود، در اینجا می‌‌بوییم: ‏

‏‏ز آن دست که چون پرنده بی‌تاب افتاد‏  ‏بر سطح کرخت آبها تاب افتاد‏

‏‏دست تو چو رود تا ابد جاری شد‏ ‏ز آن روی که در حمایت از آب افتاد‏‎[34]‎

‏‏* * *‏

‏‏با زمزمۀ بلند توحید آمد‏  ‏بالای سر شهید جاوید آمد‏

‏‏از زخم عمیق خویش سر زد زینب‏ ‏چون صاعقه در غیبت خورشید آمد‏‎[35]‎

‏‏در رباعی دوم شاعر با استفاده از استعارۀ مکنیه، حضرت زینب را به خورشید تشبیه کرده است که از پس زخم عمیق روحی خود طلوع کرده و با ذکر ‏‏«و الا قدر لا اله الا الله»‏‏ در گودال قتلگاه پس از غیبت خورشید (شهادت حضرت اباعبدالله) مانند صاعقه (در صلابت و درخشش) در آسمان سیاه ابرهای فتنه ظاهر می‌‌شود، تناسب صاعقه از جهات گوناگون که بعضی از این جهات ذکر شده اینکه معمولاً پس از غرش و درخشش صاعقه باران رگبار است که: اشارت به گریه حماسی آن حضرت بر بالین بی‌سر برادر دارد.‏

‏‏در رباعی اول نیز شاعر به شهادت و قطع شدن دستان حضرت ابوالفضل العباس پرچمدار کربلا اشارت دارد و قطع شدن دستان سردار کربلا را به افتادن پرنده‌‌‌ای بی‌قرار تشبیه کرده که می‌‌توان گفت: اشاره‌‌‌ای نیز دارد به این حدیث که خدا در بهشت دو بال به آن سردار شهید می‌‌دهد که می‌‌تواند با آن به هر جای بهشت بخواهد، پرواز کند و از طرفی نیز موجی را که بر روی آبها می‌‌افتاد به خاطر این می‌‌داند که از این حادثه ناراحت شدند و در بیت دوم نیز اشارت به سقایت آن حضرت دارد که هر چند نتوانست آب را به تشنگان کربلا برساند ولی چون در هواداری از آب (امام) افتاد برای همیشه چون رود در مسیر تاریخ جاری شد و تشنگان جوانمردی و عزت و غیرت را با این عمل تاریخی خود سیراب کرده و می‌‌کند و در ضمن استعاره آب به جای امام و ولایت به خاطر این است که بعضی مفسرین در تفسیر آیه شریفه: «‏‏قُلْ اَرَءَیتُم إِنْ اَصْبَحَ مَاءُکُمْ غَوراً فَمَنْ یَاتیکُمْ بِماءٍ معینٍ»‏‎[36]‎‏  آب را به ولایت و امامت تأویل کرده‌‌‌اند که ابهام و تلمیح زیبایی است که شاعر آورده است. ‏

‏‏4- نصرالله مردانی (ناصر) که با التزام آوردن واژۀ «خون» در اشعارش مشهور است، یکی دیگر از شاعران انقلاب است. که با آوردن تصاویر حماسی و بدیع و شکوهمند از صحنه‌‌های  مختلف عاشورا به راستی توانسته است مرثیه‌‌‌ای حماسی ارائه دهد. در اینجا منتخبی از این غزل‏

‏
‏‎

مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورادفتر 3

• ذخیره
• نسخه چاپی
• ارسال به دوستان
• Facebook
• Twitter
• Google+
• تلگرام
•